Turkey vs. Argentina: A Comparative Analysis With A Long Term Perspective

***

The fates of Turkey and Argentina were among the most heavily debated economic events of 2001. After roller-coaster rides for several months, Turkey avoided default on its public debt aided by a new floating exchange regime, extreme fiscal austerity and sizeable support from the IMF while Argentina defaulted, fueling widespread political and social unrest. Interestingly, Turkey and Argentina are among the most exceptional economic development stories of the 20th century. It is perhaps fitting for two quite exceptional cases of economic development in the 20th century to present two exceptional stories for the first year of the new millenium.

The stories of Turkey and Argentina need to be viewed from three different perspectives to better understand the causes and trajectory of the crises experienced by the two countries:
- The long term development path
- The major economic imbalances behind the crises
- The actions of the policy makers before, during and after the crises

The second and third perspectives, the major economic imbalances and the policy actions, have been heavily commented on over the past few months. Searching the internet one can find thousands of academic papers and tens of thousands of opinion pieces written on these two areas. However, despite the depth and complexity of the Turkey and Argentina crises, it is difficult to find analyses seeking the connection between the crises and the long term development paths of the two countries. This article shall endeavour to do this. This is clearly not an academic paper, nor does this article claim to find a clear answer the question. However, I hope that it will provide some basic thoughts that will encourage people interested in economics, experts and laymen alike, to explore the long term development angle further.

The development story of Turkey in the 20th century can be summarised as a metamorphosis, carrying a bankrupt rump of an empire a long way down the path of industrialisation. Argentina's story, on the other hand, can be summarised as the descent of one of the brightest stars of the world economy into the leading example of populism and subsequently into a third world country.

Turkey's economic story can be better understood if split into two distinct periods: 1923 to 1980 and 1980 onwards. Between 1923 and 1980, Turkey followed several slightly modified versions of the "mixed-economy" model, inspired by the French, German and Japanese political and economic systems. While attempting to encourage a growing role for the private sector in the economy, the state took a leading role in long term development and resource allocation, intervening explicitly and heavily in sectors where the private sector performance was deemed inadequate. During this period, under quite different governments, Turkey achieved one of the fastest industrialisation performances of the century, with a long term average annual growth rate of around 5.5%. In 1980, after a severe foreign exchange crisis which was the largest among a sequence of similar crises happening in 5-10 year intervals, Turkey decided to change track. The mixed-economy model was left behind in favour of a free market model. Surprisingly, Turkey became one of the few examples where deregulation and market reform did not increase the growth rate in the long term. The 1980-2001 average annual growth rate was only 3.5% and even this lower average long-term growth was accomplished with much higher variance.

From this perspective, Argentina's story is quite different. Argentina was a commodity exporter at the beginning of the century and remains a commodity exporter today. However, while free trade was embraced by Argentines at the outset of the century, it fell out of favour in line with the world protectionist trend in the 1930s and remained out of favour until as late as 1990s. Despite the long protectionist period, Argentina did not develop very fast on the manufacturing front. Populist policies, inspired by the 1930s Europe, and carried on by Peron and his followers after World War II appear to have played a strong role in this.

Argentina started the 20th century as a more liberal and democratic country than many in Europe. However, the political process became progressively more violent after 1930 fueled by class struggles. Inspired by the trends in Europe, less and less liberal governments came to power in Argentina, culminating with the dictatorship of Peron after World War II. After Peron, Argentina experienced several decades marked by frequent military interventions. Over this period, Argentina became more and more inward-looking and isolated from the rest of the world. After the Falklands defeat in 1982 and the external debt default in 1986, Argentina embarked on a radical reform path. First, democracy was restored after several decades of military rule. Then, after several false starts, currency and macroeconomic stability was achieved through a currency board in 1992-94. Inflation was eliminated, after three painful decades. Argentina built on its success on the inflation front by embarking on a far reaching privatisation drive. Macroeconomic stability and privatisation attracted large sums of foreign capital through the 1990s and Argentina appeared to be on the way to rejoining the first world.

What could have gone wrong in countries with as stellar performances as Argentina in 1992-1998 and Turkey after the 1999-2000 stabilisation programme? One key point which requires careful analysis in assessing causes and consequences of these crises and their relationship with the long term development process is the resource allocation mechanism. In this respect, countries and companies are quite similar - they both need to achieve higher returns. There are many different organisational structures which can be used to tackle the resource allocation question of a country – the state, the public and/or private banking system, conglomerates, funds and any combinations of these. But whichever one a country chooses among these potential paths, historical evidence shows that conscious decisions made by well-informed economic players ensure stability and growth.

Turkey did indeed make conscious and well informed decisions on resource allocation for the most part between 1923 and 1980 - there was a relentless drive towards industrialisation under all governments that came to power. This policy was pursued sometimes very successfully and sometimes with mediocre performance, but the ultimate aim never changed. Argentina on the other hand, never explicitly focused on industrialisation. Most Argentine governments of the 20th century concentrated on distributional policies rather than long term development. Argentina gradually opened its markets to the world over the 1990s, but painfully learned that integration with the world is not sufficient for growth. Foreign investment is definitely a very positive factor for an economy. However, foreign investment is not sufficient to remedy large scale fiscal or current account imbalances in a country. Foreign investors add to the pool of available capital, but as independent private players they naturally focus on the risk management of their own investments over GDP growth maximisation for the country they invest in over long periods. And ironically, they expect someone else to think about long term growth maximisation to allow them to enhance their return on capital.

If a state wishes to relinquish its role in resource allocation, another player or set of players need to take over this role. In developed market economies, a strong institutional investor base, carefully regulated by certain government agencies and guided by a rigorous acedemia manages to fulfill this role. However, with the lack of an experienced institutional investor base, weak regulations, and weak market-academia co-operation, developing economies which opt out of a mixed economy find it difficult to create well functioning markets.

Turkey fell into exactly this trap after 1980. Free market reforms were good in theory, but when the state gave up the resource allocation decision, someone had to pick it up. The banking system was charged with the task, but was not ready. The unfortunate result was corruption, mismanagement, false expectations, distortions in income distribution, and random wealth transfers. The private sector was properly prepared for the resource allocation responsibility and it failed. Both the public sector and the private sector slowly learned, but the process was quite wasteful for the economy and painful for the citizens.

Argentina also fell into this trap in the aftermath of the 1998 emerging markets crisis. In contrast to its successes in running a currency board, curbing inflation and attracting foreign direct investment, Argentina was not able to devise a long term sustainable solution for its fiscal balances.

Turkey's chronic problem for the last 50 years has been its current account balance. Dependence on external resources for its energy needs, the long term industrialisation drive and the rising consumer expectations in a democratic society consistently fueled import demand and put Turkey under pressure on foreign trade. The significant increase in industrial exports over the 1980s was matched with increasing import demand associated with rising living standards. Turkish governments have learned through painful experiences that an overvalued currency leads to large current account deficits and eventually large devaluations to correct the overvaluations. Therefore, following the liberalisation of the exchange regime in late 1980s the Turkish Central Bank followed a managed float policy on the exchange rate, where the Central Bank intervened in the market to keep exchange rate movements and inflation close to each other. This policy had one downside - chronic inflation. In the attempt to prevent the currency from overvaluation, the Central Bank emphasised backwards indexation and strengthened the inflationary momentum.

In the early 1990s Turkey started to experience a second imbalance in the economy - the government financial position. Large budget deficits in the early 1990s coupled with the policy to finance deficits through the bond market rather than printing money led to extremely high real interest rates throughout the 1990s. As a result, the government debt burden increased in a snowball fashion and the government crowded out all other borrowers from the financial system.

Realising the unsustainable trend in government finances, the Turkish government launched ambitious initiative to reduce inflation and real interest rates during late 1999. The Turkish Lira was pegged to a U.S. Dollar / Euro basket with a gradually slowing crawling peg. The initial market reaction to the programme was very positive, and interest rates fell very rapidly during early 2000. However, the improvement in macroeconomic conditions also fueled domestic demand, and inflation remained significantly above the pre-determined currency depreciation rate, causing a rapid rise in the current account deficit. The absence of structural reforms and significant foreign direct investment left Turkey at the mercy of domestic and international fixed income investors. Confidence in Turkey, which saw a major boost in early 2000, declined sharply in late 2000, leading first to a liquidity crisis and then to a run on the Turkish Lira leading to the abandonment of the crawling peg.

Argentina's macroeconomic imbalances were quite different from Turkey's in the last several decades. Being a very closed economy with a lower long term growth rate, Argentina managed to maintain a more stable current account than Turkey over the years. However, Argentina has always had a chronic fiscal problem: fiscal deficits. The Peronist tradition in Argentina has brought an undue focus on distributional policies over long term development. In attempting to appease different segments of the population with little interest to cooperate, Argentine governments consistently spent beyond their means and tried to cover the difference between the total demands of the population and the available resources by printing money or raising debt. The printing press route was abandoned after the 1989-93 stabilisation years but the aggressive borrowing policy remained in place. Turkey, on the other hand, stayed in this vicious cycle only between 1990 and 1998.

At beginning of 2001 domestic and international investors started to lose confidence both in Turkey and Argentina. However, the recent paths of the two economies were quite different. Argentina had never recovered from the 1998 recession, triggered by the Russian default. Several government attempts to cut fiscal deficits were rejected by the public and not implemented. Turkey on the other hand, had an extremely favourable 2000, due to an aggressive anti-inflation packaged based on a pre-announced currency peg. Government turned complacent, ignored the external balance, did not keep an eye on the weak banking system. During first crisis, liquidity injection could buy time until a proper restructuring but opportunity was missed. Yields remained high and equation was unsustainable.

In a final effort to save Turkey and Argentina from the brink, the IMF devised detailed plans and dispersed large support packages for both countries. The plan in Argentina did not work from the outset, and Argentina slowly declined to bankruptcy. Turkey on the other hand recovered rapidly in the three months after the crisis, deteriorated again over the summer of 2001, but recovered again after October 2001 at the back of a second major IMF support package.

The IMF program in Turkey included the following major themes:
- A genuinely floating exchange rate regime
- A clean-up, recapitalisation and rationalisation of the banking sector
- Significant increases in indirect taxes to sharply increase the budget surplus
- Initiation of social security and agricultural sector reforms
- Reduction, simplification and rationalisation of sectoral subsidies
- Reduction of public sector real wages

In a stark contrast with its track record, Turkey implemented the new IMF programme with a devotion that surprised domestic and international players alike. Despite an 8% reduction of GDP in 2001, fiscal targets were met with ease. Structural reforms, delayed in the 1998-2000 period were all legislated at lightning speed and implemented to a surprising extent.

The IMF program in Argentina focused more on containing government deficits than structural reform. There were two main reasons behind this: Argentina had already completed its privatisation effort in the first half of the 1990s, and neither the federal nor the state and local governments were very keen to embark on further structural reforms.

One key difference between Turkey and Argentina was the power of the central government to induce all domestic economic players to act in line with its stated policy. The Turkish government managed to maintain an enormous primary budget surplus despite a deep recession, kept wages low, passed the biggest series of legislation since the 1930s. Just like 1980-83 and 1995-96 Turkey improved budget balance significantly over the last two years, delivering a primary surplus equal to 6.5% of GDP both in 2000 and in 2001. Argentina on the other hand failed to rally its states and local governments behind the central government plan and fell short in persuading the man on the street to make short term sacrifices willingly.

Which lessons may we drive from the experiences of Turkey and Argentina over the last couple of decades?
1. Economic stability in the medium term is dependent on the maintenance of the two major resource flow balances of a country - the fiscal position and the current account position
2. In addition to sustainability in the resource flow balances, a credible and rational mechanism must be in place (be it market-driven or government-led) to manage the resource allocation question
3. When it it time to "pay the bill", trying to postpone it causes much larger damage than paying it sooner

The first lesson is very easily observable from data: Argentina's fiscal deficits was the main driver of the 2000-2001 crisis while Turkey's current account deficits undid the 2000 stabilisation programmes. Despite doing many things right, both countries failed due to a major resource flow imbalance.

The second lesson explains Turkey and Argentina's long term stories and should be kept in mind while devising policies for the future. If the government's role in guiding the economy will be significantly reduced, the corresponding decision making, research and monitoring mechanisms should be present in the private sector to enable the private sector to take over the government's role in resource allocation.

The third lesson pertains to the end game. Whatever mistakes one makes over a period of time, when the consequences of past mistakes catch up with one, one should pay the bill sooner rather than later. This explains the diverging paths of Turkey and Argentina since mid-2001. When faced with the crisis, Turkey took almost all the steps necessary to address the main cause of the crisis. Argentina, on the other hand, hardly took any of the necessary steps. The bottom line is that countries need to live according to their means, and an improvement of their means is a matter that can be resolved only in the medium and long term.

Kıbrıs Üzerine Düşünceler

***

Kıbrıs davası yaklaşık 50 yıldır Türkiye'nin siyasi gündeminde önemli bir yer tutmaktadır. 1950’lerde sıfır noktasından bir “milli dava” konumuna yükselen Kıbrıs, 1959-60’ta belli bir çözüm yoluna girmiş, ancak Londra ve Zürih antlaşmaları ile kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti çok kısa ömürlü olmuştur. 1963-64’te başlayan çatışmalar 1960’ların sonlarına kadar gitgide şiddetlenerek sürmüştür. Geçici bazı çözüm çabalarından sonra 1974 yılında Rum tarafındaki milliyetçi darbe ile tekrar alevlenen Kıbrıs sorunu Barış Harekatı sonrasında uzun bir ateşkes dönemine girmiştir. Ancak üzerinden 27 yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen adadaki ateşkes henüz bir barış anlaşmasına dönüşememiştir. Müzakere sürecine paralel olarak 1975’te Kıbrıs Türk Federe Devleti’ni kuran Kıbrıs Türk halkı 1983 yılında daha ciddi bir adım atarak Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ni ilan etmiştir. Ancak kuruluşundan beri geçen 18 yılı aşkın sürede KKTC Türkiye dışında bir devlet tarafından tanınmamıştır. 1990’ların başından itibaren sürüncemede kalan müzakereler ise 1999 yılından itibaren Kıbrıs Rum tarafının Avrupa Birliği'ne tam üyelik sürecine girmesi ile birlikte tekrar gündeme gelmektedir.

50 yıla yakın bir süredir sürekli gündemde olmasına rağmen Türk halkının Kıbrıs davası hakkında yeterince bilgi sahibi olduğunu söylemek zordur. Her konu gibi Kıbrıs davası hakkında yorumlar yapmadan önce gerçeklerin etraflıca anlaşılması gereklidir. Ancak maalesef Türkiye’de Kıbrıs üzerindeki tartışmalar milliyetçi reaksiyoner yaklaşımlar ile Avrupa Birliği sürecinde “ayak bağı” olduğu inancına dayanan umursamaz tavırlar arasında sıkışıp kalmaktadır. Konu üzerinde kapsamlı ve rasyonel analizler bulmak kolay değildir.

Bu makalenin amacı Kıbrıs davasının kısa fakat kapsamlı bir analizini yaparak önümüzdeki seçenekler ile ilgili sağduyulu çıkarımlar yapmaya çalışmaktır. Bu çerçevede, Kıbrıs davasını üç ayrı perspektiften incelemek gerekmektedir: hukuki, stratejik ve siyasi perspektifler.

1. Hukuki Çerçeve

Hukuki açıdan Kıbrıs davasının özünü 1959 Londra ve Zürih antlaşmaları oluşturur. Bu antlaşmaların temel parametrelerini özetlemek gerekirse:
- Kıbrıs Cumhuriyeti, İngiltere, Yunanistan ve Türkiye’nin ortak iradesi ile kurulmuştur
- İngiltere, Yunanistan ve Türkiye, “garantör” sıfatı ile adadaki anayasal düzeni teminat altına alırlar
- Anayasal düzenin tehdit altına girmesi halinde garantörlerin birlikte veya ayrı ayrı müdahale hakkı vardır
- Müdahale eden garantör, adada eski düzeni yeniden kurmakla yükümlüdür
- Kıbrıs, Yunanistan ve Türkiye’nin birlikte üye olmadığı uluslararası kuruluşlara üye olamaz
- Kıbrıs devletinin Cumhurbaşkanı Rumlar, yardımcısı ise Türkler tarafından seçilecektir
- Kıbrıs devletinin Bakanlar Kurulu, ordusu ve polis gücü Türk ve Rum toplumları arasındaki sayısal dengeler gözetilerek oluşturulacaktır

1959-60 antlaşmaları ile kurulan hukuki çerçeve ile Türk tarihinde çok nadir görülmüş bir biçimde masa başında oldukça avantajlı bir konum yakalanmıştır. Ancak 1963-64 yıllarında iki toplum arasında yaşanan sorunlardan sonra konu hukuki zeminde ihtilaflı hale gelmiştir.

Öncelikle Kıbrıs Rum tarafı 1959-60 antlaşmalarını tanımayarak tek taraflı olarak ve zorla adada uniter bir devlet yapısı kurmuştur. Türkiye 1964 ve 1967’de iki kez adaya müdahale etmeye hazırlandıysa da uluslararası baskılar nedeniyle vazgeçmiştir. Sonunda Rum tarafında 1974 yılında teşebbüs edilen darbenin getirdiği fırsatı değerlendiren Türkiye garantör sıfatıyla sahip olduğu müdahale hakkını kullanmıştır.

1974’teki darbeyi gerçekleştiren Rumların adayı Yunanistan ile birleştirme niyetlerini açıkca ortaya koymuş olmalarından dolayı 1974 harekatının çok haklı bir hukuki çerçevesi vardır. Ancak 1959-60 antlaşmaları, müdahale eden garantör devletin adada 1959-60 düzenini yeniden kurması şartını getirmektedir. Türkiye bu düzenin çalışamaz olduğunun kanıtlandığı gerekçesi ile adada eski düzene dönülmesini reddetmektedir. Bu nedenle de 1974 harekatının haklılığı uluslararası arenada kabul edilse bile adadaki Türklerin Rum tarafının rızası olmadan ayrı bir devlet kurma hakkı hukuki zeminde tartışmalıdır.

Öte yandan Türkiye 1959-60 antlaşmalarına dayanarak Rum tarafının Avrupa Birliği üyeliğine karşı çıkmaktadır. Türkiye'nin müdahaleden sonra 1959-60 rejimine dönülmesini reddetmesi ile Rum tarafının Türk halkı ve Türkiye'nin rızası olmadan uluslararası antlaşmalara katılma çabası hukuk önünde iki taraflı bir antlaşmalara uymama durumu yaratmaktadır.

Türkiye 1974 müdahalesi sonrası adada 1960 düzenine dönülmesini reddederken ortaya alternatif bir çözüm koymuştur. Adada istikrarın ancak iki kesimli, iki toplumlu federal bir Cumhuriyet ile mümkün olduğu tezi oluşturulmuş, bu çerçevede 1975 yılında Kıbrıs Türk Federe Devleti ilan edilmiştir. Geçen yıllar içinde iki kesimli ve iki toplumlu federasyon tezi uluslararası camiada da kabul görmüş, 1990 yılında da Birleşmiş Milletler Genel Kurul kararı ile desteklenmiştir.

Sorunun 50 yıllık geçmişi incelendiğinde aslında Türkiye’nin kendi tezleri açısından almış olduğu mesafe kücümsenmeyecek seviyededir. Misak-i milli sınırları dışında olup, nüfusunun sadece yüzde 20’sini Türklerin oluşturduğu ve Türklerin hiç bir yöresinde açık çoğunluğa sahip olmadıkları bir ülkede azınlık statüsünden çikarılıp eşit bir ayrı toplum statüsünde değerlendirilmeleri bile kendi başına bir zaferdir. 1959-60 antlaşmaları ile kurulan üniter ama toplumların dengesine dayalı model 1974’ten sonra federasyon modeli ile ikame edilmiş, büyük mücadelelerden sonra da 1990’ların başında federasyon tezi dünyaya kabul ettirilmiştir.

Ancak 1990’ların ortasından itibaren Türkiye 20 yılı askın bir süre savunduğu federasyon tezinden vazgeçmiş, konfederasyon tezine yönelmiştir. Bunun temel sebebi de Kıbrıs Türklerinin Rumlarla kurulacak bir ortak devlette aradıklarını bulamama endişesidir. Ancak bu pozisyon değişikliği Türkiye’nin uluslararası kamuoyu nezdindeki konumunu belli ölçüde zayıflatmıştır. 2001 yılında gelinen noktada, hükümetlerimizin 1990’dan beri izlediği politikaların başarılı olduğunu söylemek zordur. Ne konfederasyon tezi uluslararası kamuoyunda kabul görmüs, ne de KKTC’nin tanınması yolunda mesafe katedilebilmiştir.

Aslında taksim seçeneği en mantıklı çözüm olmasına rağmen Türkiye’nin bu tezi savunmakta bazı sıkıntıları vardır. Bu tez Türkiye’nin Irak ve Azerbaycan gibi diğer yöre ülkeleri konusundaki politikası ile taban tabana zıttır. Bir yörede taksimi şiddetle savunmak, başka bir yörede ise temelden reddetmek savunulması kolay bir pozisyon değildir. Bu nedenle de Türkiye 1980'lerden beri Kıbrıs'ta açık açık taksim tezini savunamamıştır.

Avrupa Birliği süreci 1994’ten beri Kıbrıs sorununda önemli bir yeni faktör olarak ortaya çıkmıştır. Avrupa Birliği’nin Kıbrıs’ı genişleme listesine alması ile birlikte adada geri dönülmesi kolay olmayan bir süreç başlamıştır. Yunanistan bu süreçteki avantajlarını iyi kullanmış, bu sayede de son yıllarda 1974-1990 ‘da yaşadığı gerilemeyi bir ölçüde telafi etmiştir.

Ancak Avrupa Birliği’nin Kıbrıs yaklaşımında önemli bir sorun vardır. Avrupa halen Kıbrıs’ın bütünü üzerinde hak iddia eden Kıbrıs Cumhuriyeti’ni Türkiye’nin onayı olmadan Birliğe alarak 1959-60 antlaşmalarını açıkça ihlal etmektedir. Dişişleri Bakanlığı’nın tanınmış Ingiliz hukukçu Mendelsson’a hazırlattığı hukuki yorum Türk tarafının savunduğu tezin gücünü açıklıkla ortaya koymaktadır. Türkiye’nin Avrupa’ya karşı fazla bir yaptırım gücü olmasa dahi, bir uluslararası antlaşmayı bu kadar açıklıkla ihlal etmenin Avrupa Birliği hukuk sistemi içinde çok sakıncalı bir içtihat yaratacağı açıktır. Avrupa Birligi’nin 2001’den beri adadaki görüşme sürecini desteklemesinin bir nedeni de budur.

Kıbrıs davasınn hukuki cephesi şu sekilde özetlenebilir. 1959-60 antlaşmaları çerçevesinde:
· 1974 harekatı hukuki zeminde haklıdır, ancak Türkiye'ye 1959-60 düzenine dönülmesi ya da iki tarafın üzerinde anlaştığı başka bir çözüm bulunması sorumluluğunu yüklemektedir
· Kıbrıs’ın Avrupa Birliğine kabulü için Türkiye’nin rızası gereklidir
· Kıbrıs Türklerinin bağımsız bir devlet kurması garantör devletler ve Kıbrıs Rumlarının rızasını gerektirir

Bu çerçevede, müzakerelerin kesilmesi ve adada su anki durumun devam etmesi durumunda Türk ve Rum tarafları ile Avrupa Birliği’nin pozisyonları farklı nedenlerden dolayı da olsa hukuki çerçeveye aykırı olmaya devam edecektir. Eğer hukuki çerçeveye sadık kalınmasının herhangi bir kıymeti varsa bütün taraflar soruna müzakereler yoluyla bir çözüm bulunmasına katkıda bulunmalıdır.

2. Stratejik Önem

Kıbrıs davasının hukuki çerçeveden sonra ikinci önemli yönü adanın Türkiye için stratejik önemidir. Kıbrıs’ın Türkiye için stratejik önemi iddia edildiği gibi çok yüksek midir? Kanaatimce bu konuyu etraflıca tartışmadan “evet” yanıtını vermek yanlış olur.

Kıbrıs ekonomisinın boyutları Türkiye ekonomisine kıyasla çok küçük olduğu için, stratejik önemden bahsederken kasdedilen genellikle adanın askeri perspektiften önemidir. Askeri perspektif içinde iki unsuru değerlendirmemiz gerekir: adanın Türkiye’nin hangi tehdite karşı savunmasını nasıl kolaylaştıracağı ve Türkiye’nin Kıbrıs’taki üsleri kullanarak nereye ve nasıl müdahale edebileceği.

Savunma perspektifinden Kıbrıs’ın Türkiye için fazla bir öneme haiz olduğunu iddia etmek zordur. Savaşların büyük ölçüde hava kuvvetleri ve balistik füzeler ile yapıldığı günümüzde potansiyel hasımların adanın güneyini kullanma imkanları zaten Türkiye için yeterli bir tehdit oluşturmaktadır. Bu çerçevede Kuzey Kıbrıs’ın potansiyel hasımların elinde olması ne ciddi bir ek tehdit getirecektir, ne de güney Kıbrıs’tan gelebilecek bir hava ya da balistik füze saldırısına karşı ciddi bir ek savunma imkanı sağlayacaktır.

Potansiyel müdahale imkanlarına gelince - geçmişte Türkiye'nin çok ciddi bir tehdit oluşturan PKK’nın yarattığı güvenlik sorununun en alevli günlerinde dahi Kıbrıs’taki üslerini kullanarak Bekaa vadisine karsı bir operasyon gerçekleştirmemiş olması, Kıbrıs’taki üs olanaklarının hangi tehdide karşı nasıl kullanılabileceği sorusunu gündeme getirmektedir.

Bu konuda sıkça ortaya konulan iki teze de ayrıca göz atmak yararlı olabilir:

1. “İngiltere adadaki üslerini bu güne kadar muhafaza ettiğine göre bir bildiği vardır”: Bu konuda iki şey söylenebilir. Birincisi, İngiltere Türkiye’den farklı bir devlettir. Nükleer silahları, denizaşırı güç kullanma yetisi, 20 bin dolara yaklaşan kişi başına milli geliri ve ABD ile olan özel ilişkisi çerçevesinde İngiltere’nin dünya üzerinde Türkiye’den çok daha aktif bir stratejik rol oynamakta olduğu gerçeği yadsınamaz. Yani İngiltere için düşünülebilir olan bazı dış politika yaklaşımları Türkiye’nin gücünü aşabilir. İkinci olarak ta, İngiltere’nin dünya çapında bir stratejik rol oynayarak doğru yapıp yapmadığı da tartışılabilir. Almanya ve Japonya gibi ülkeler farklı yollar takip etmekte ve son 50 yıllık ekonomik performansları ile daha başarılı bir tablo çizmektedirler.

2. “Kıbrıs bir Yunan adası olursa Türkiye’nin Akdeniz’e çıkışı tehlike altına girer”. Şu anda, Rodos ve Meis adaları ile Güney Kıbrıs arasındaki mesafe Kıbrıs’ta tek devlet var olması halinde de aynı kalacaktır. Bu hatta Anamur’un uzaklığı da Kuzey Kıbrıs’ın uzaklığından çok fazla değildir. Olası bir savaş durumunda Yunanistan ve Kıbrıs Rumlarının Türkiye’yi çevreleme ihtimali Kıbrıs’ın kuzeyindeki Türk askeri varlığı ile çok fazla azalmamaktadır.

Aslında Kıbrıs’ın Türkiye için önemi stratejik olmaktan çok psikolojik ve siyasidir. 1683 Viyana kuşatmasından 1918 Mondros mütarekesine kadarki yenilgiler silsilesi Türk insanının bilinçaltında önemli izler bırakmıştır. 1974’te Kıbrıs’ta Türk askeri yüzyıllardan beri ilk defa sınırlar ötesinde bir harekatı başarıyla gerçekleştirerek soydaşlarının yaşamlarını ve özgürlüklerini teminat altına almıştır. Uzun yıllardan sonra gelen bu değişimden vazgeçmek, pek çok Türk vatandaşına zor gelmektedir. Ayrıca Türkiye'nin jeopolitik konumu uluslararası ihtilaflarda zorlu askeri ve siyasi mücadeleler sonunda edinilmiş hak ve imtiyazlardan kolaylıkla vazgeçilmesini zorlaştırmaktadır. Konunun özü budur.

3. Siyasi İlkeler

Kıbrıs meselesinin üçücü önemli boyutu siyasi ilkelerdir. Aslında Türk ve Rum toplumlarının bir arada yaşaması için haklı gerekçeler bulmak zordur. Nitekim, müzakerelerin kırk beş yıla yakın süredir devam ettiği adada kolayca bulunabilecek bir çözüm olsa şu ana kadar çoktan bulunmuş olması gerekirdi.

Türk ve Rum toplumlarının baştan beri ortaya koydukları tezlerin ikisi de kendi içinde tutarlıdır. Rum tarafı, ada nüfusunun yüzde 80’ini oluşturan bir halk olarak pek çok ülkede olduğu gibi diğer halk ile ortak bir devlet altında yaşamak istemektedir. Bu çerçevede de açık farkla çoğunluğu oluşturan taraf olarak kendilerinin baskın olduğu bir nihai yapı arzu etmektedirler. Türk tarafı ise Anayasal çerçeve ne olursa olsun nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturacak başka bir halk ile iç içe yaşamaktansa ayrı bir devlet kurmayı tercih etmektedir.

Adada taksim seçeneğinin uluslararası alanda kabul görmemesinin nedenlerinden biri başka ülkeler için içtihat oluşturma ihtimalidir. Kıbrıs Türk halkının 1959-60 yıllarında içinde bulunduğu durumdaki her ülkede taksim seçeneği uygulansa dünya şüphesiz oldukça karmaşık bir hukuki ve siyasi süreç ile karşılaşırdı. Ancak son yıllarda Sovyetler Birliği, Yugoslavya, Çekoslovakya ve Somali gibi ülkelerde farklı halkların farklı devletler kurması taksim seçeneğinin uygulanabilir bir seçenek olabileceği kanısını güçlendirmektedir.

1959-60 antlaşmalarından dolayı adada sadece Kıbrıs Türk halkının değil Türkiye'nin de bazı hakları vardır. Kazanılmış hakların savunulması Türkiye açısından önemli bir öncelik olmak zorundadır. Kazanılmış haklardan karşılığında başka bir avantaj elde etmeden vazgeçmenin Türkiye'nin uluslararası siyasi dünyadaki konumu açısından çok yanlış bir mesaj vereceği açıktır.

Avrupa Birligi süreci adada yeni uzlaşma imkanları yaratabilir. Zira Avrupa Birliği’nin hukuki çerçevesi içinde Kıbrıs Türklerinin insan hakları konusunda bir endişeye gerek kalmayacağı söylenebilir. Öte yandan olaylara objektif olarak bakılırsa Avrupa Birliği'nin şu ana kadar tarafsız bir rol oynadığını söylemek mümkün değildir. Bu tutum, temelde Türkiye ve Kıbrıs Türk toplumuna zarar vermektedir. Ancak bu durum bile doğru değerlendirilirse bir avantaja dönüştürülebilir. Masada karşımızda Yunanistan - Kıbrıs Rum kesimi ikilisi yerine Yunanistan - Kıbrıs Rum kesimi - Avrupa Birliği üçlüsünün oturması rasyonel bir çözüm bulunmasını kolaylaştırabilir. Ancak öncelikle Avrupa Birliği'nin konuya tarafsız olarak mı yoksa Yunanistan - Kıbrıs Rum kesimi ile ortak olarak mı oturacağına karar vermesi gerekmektedir.

Sonuç

Kıbrıs sorununu üç perspektif altında inceledikten sonra bazı temel çıkarımlar yapmak mümkün görünmektedir:
- Konuya sadece siyasi perspektiften bakılırsa, iki tarafın ortak bir devlet altında yaşaması için bir sebep bulmak zordur. Ancak Avrupa Birliği üyelik sürecinin o kadar kapsamlı etkileri vardır ki, siyasi analizleri Avrupa Birliği süreci içerisinde yeni baştan değerlendirmekte yarar olabilir.
- Sadece hukuki perspektiften bakılırsa, Türk tarafının temelde haklı bir tezi savunduğu ortaya çıkmaktadır. Ancak iki tarafın da geçmişte yaptığı ciddi anlaşma ihlallerinin etkilerinin ortadan kaldırılması açısından 1959-60 antlaşmalarının bir uzantısı olarak yeniden ortak bir devlet kurulmasının hukuki olarak yararı vardır.
- Adanın stratejik önemi ise yıllardan beri çok yoğun olarak tartışıldığı halde sanıldığı kadar önemli olmayabilir.

Bu durumda, stratejik perspektif bir yana bırakılarak hukuki ve siyasi perspektifler ekseninde bir çözüm oluşturulmasında yarar vardır.

Hukuki perspektiften gelen en önemli koşul ada halklarının geçmişten gelen özel durum ve ilişkileri göz önüne alınmak şartıyla adada tek bir devletin varolmasıdır. Siyasi perspektiften gelen olmazsa olmaz koşul ise adadaki iki halkın kendi kaderlerini tayin haklarının olabilecek en üst düzeyde tutulmasıdır.

Bu genel çerçevede adada hangi şartlarda bir çözüm olabilir? Şu ana kadar Türk ve Rum tarafları ile Türkiye ve Yunanistan’ın üzerinde anlaşabilecekleri gözlenen parametreler şu şekilde özetlenebilir:

- İki kesimli, iki bölgeli bir ortak devlet
- Dolaşım, yerleşim ve mal edinme özgürlüklerinin Türkiye’nin Avrupa Birliği tam üyeliğine kadar ertelenmesi
- Adadaki Türk askeri varlığının Türkiye’nin Avrupa Birliği tam üyeliğine kadar devam etmesi
- Merkezi devlet organlarında iki toplum arasında denge sağlanması

Siyasi perspektiften bakıldığında en mantıklı çözüm ikisi de Avrupa Birliği’ne üye iki ayrı devlet olmasına rağmen hukuki perspektif de göz önüne alınarak yukarıdaki parametreler çerçevesinde bir ortak devlet kabul edilebilir.

Birçok milli davamız gibi Kıbrıs davasında da konunun toplum önünde açıkça tartışılmasına yakın zamana kadar gereken önem verilmemiştir. Son birkaç aydır Kıbrıs sorununun kamuoyu önünde çok açık ve saydam bir şekilde tartışılabilmesi şüphesiz çok olumlu bir gelişmedir.

Her önemli konu gibi Kıbrıs konusunda da soğukkanlılık ve rasyonellik temel düşünce ve uygulama ilkelerimiz olmalıdır. Avrupa Birliği müzakere süreci bu yolda köstek değil destek olarak kullanılabilir. Ama en önemlisi, Türk dış politikası Kıbrıs Rum tarafı ve Yunanistan’ın insiyatiflerine reaksiyon göstermekten ibaret kalmamalı, yaratıcı çözümler ortaya konularak insiyatif ele alınmalıdır. Unutmayalım ki Kıbrıs meselesi özünde stratejik bir mesele değil siyasi ve hukuki bir prensip meselesidir. Atılacak adımların da bu çerçevede ölçülü ve hesaplı olarak atılması hem Türkiye, hem de Kıbrıs halkları için faydalı olacaktır.