Economic Integration As Catalyst For Stability In The Balkans

(Transcript of speech given at the Conference on Security and Cooperation in the Balkans, organised by the ARI Movement in Istanbul)

***

Ladies and Gentlemen,

I am very happy to be here discussing the Balkans. I have quite a lot of ancestry from the Balkans – 4 out of 8 of my great grandparents are from the Balkans: one from Kosovo, one from Skopje, Macedonia, one from Kirdzali, Bulgaria and one from Istanbul.

Let me briefly introduce myself. I am a Vice President at JPMorgan’s Istanbul office, in charge of investment banking client coverage for Turkey and Central Asia. I work on business origination for the mergers and acquisitions, equity issuance, debt issuance and derivatives businesses of the firm. I have also covered Bulgaria for JPMorgan for a year in the past.

JPMorgan is a front runner of regional economic integration. We have been very active in almost all of the Balkan countries since the fall of communism. Our most recent intra-regional deal was to represent the Bulgarian government in their sale of DSK Bank to OTP Bank of Hungary.

After this brief introduction, let me return to our topic. When we speak about economic integration as a catalyst for stability anywhere in the world, the first example that comes to mind is the European Union. A quick look at EU’s founding documents in the 1950s proves that the EU at the outset was first and foremost a project to achieve peace in the region. The best way to achieve peace was identified as economic integration. To look at where we are in 2003 proves that the insight of the EU founders was right: economic integration does indeed create stability.

What Europe has achieved in the şast 50 years is phenomenal, and the EU should be given due credit for this. To better underscore Europe’s achievements, let us look at some examples from Europe from earlier days:
- Germany had concentration camps in 1945
- France was on the verge of a military takeover in 1957
- The experiment with democracy in Italy in 1948 evoked laughter from most intellectuals of the time
- Spain faced hunger in the late 1940s
- Portugal was debating whether it belonged to Europe or Africa as late as 1965
- Greece had a brutal military regime after 140 years of liberalism in 1967
- Last but not least, the United Kingdom called in the IMF in 1976
After all, the Balkans are not doing so badly today, given all these examples from not so distant past.

Europe is clearly a different place now. Economic integration is a reality. And this integration is not only an issue for Western Europe – 14 years after the fall of the Berlin Wall, Europe now includes most of Eastern Europe. Relationships with Russia are normalised. Greece is already part of core Europe, Poland is about to become part. The integration of Turkey with Europe, which started in the early 1800s is close to its finale.

One cannot help but notice that the Habsburg Empire which collapsed in 1918 is almost back. But this time, only its positives are back – its negatives are left behind. The economic integration of Central and Eastern Europe which existed under the Empire is back, but all the peoples who wanted to be independent are independent. This shows that we have gone a long way in managing diversity.

Economic integration follows a similar pattern around the world. International trade is the backbone of integration. Trade means the division of labour. Trade increases output per resource unit spent. But trade is easiest over shorter distances. Integration starts close to home with you baby sitting for your neighbour, sharing a car with a workmate who lives nearby, contributing to a regional school. From neighbourhoods we go on to cities, provinces, countries and continents.

We are now in Istanbul, the heart of a region once called the “Near East”. For millenia, the Near East was an integrated economy. Balkan peoples traded with each other, with Istanbul, with Italy, with the Levant. Major trade routes ran from Southern Italy to Greece and Turkey, from Turkey to Russia via the Black Sea, Istanbul to Vienna via the Danube and Istanbul to Baghdad via Anatolia.

Since 1914 and 1945, most of our countries have been run as islands. Communist countries in the Balkans used to just trade with each other. Greece and Turkey traded with major Western countries but not with the Balkans or with each other. This state of affairs was clearly contrary to the usual state of affairs. We have been reversing this trend slowly since early 1990s, but we need to do more.

I believe that the future of entrepreneurship lies in regional trade. We can not insist on having national economies that trade only with the US, UK and Germany, thousands of miles away. Regional trade creates momentum for all our economies. We can give two examples of this, one good and one bad. Southeastern Turkey between 1990 and 1995 is the bad example. With the Iraqi border closing, and the Syrian border already closed for decades, the local economy collapsed. Terrorism was the result. Cyprus 2003 is the good example. The border between the Republic of Cyprus and the Turkish Republic of Northern Cyprus was opened in early 2003. While most people thought the political impact would be the dominant one, the economic impact turned out to be more immediate and more beneficial. Conversation with businessmen from the north and the south show that business is great.

We should remember that the idea of Balkan integration is not new. In the 1930s, at a time when Turkey, Greece and Yugoslavia had visionary leadership simultaneously, Balkan integration was on the agenda. Less than 20 years after the Balkan wars of 1912-1913, which created huge population movements and economic dislocations, leaders of Turkey, Greece and Yugoslavia managed to pursuade their countrymen of the benefits of regional solidarity. With the example of the EU in front of us, we should be able to do better than our grandfathers’ generation. France and Germany now are as integrated as Texas and California, and there is no reasons why Turkey and Greece, or Bulgaria and Serbia cannot do the same.

However, EU accession is the driving force that will help us achieve regional integration faster. The most important impact of the EU will be in the field of law. Judging by the experience of many countries around the world, economic forces alone take a long time to achieve by themselves. This is mainly because of the differences between the legal systems. Differences accross legal systems cause uncertainty when dealing accross borders, and uncertainty slows down integration. Adopting an EU-made legal framework will allow all of our countries to proceed further in integration with each other. The EU has institutionalised integration over two generations, and we can benefit from the experience of current EU members for free.

Having reviewed the philosphical and historical side of regional trade, we can now move on to its tangible benefits. The first key issue is specific synergies accross the Balkans. Ex-communist states have a surplus of professionals, but a deficit of entrepreneurs. Turkey has just the opposite: a deficit of professionals and a surplus of entrepreneurs. On the other hand, Greece has a lot of capital, especially in the hand of its ex-patriots, but very little land. The rest of the region has a lot of available land but a need for capital. Creating an integrated economic area out of the region will put all the available resources in the region to better use.

The second key issue is economies of scale. Why do China and India matter a lot in the world economy despite very low per capita incomes while Arab nations do not? One reason is that China and India are large, intergated economies while the 200 million Arabs are split into 20 countries who have closed their borders to each other. The Balkans should draw a lesson from this.

The Balkan GDP (including Greece and Turkey) in PPP adjusted terms is over 800 billion dollars. This is an economy larger than Spain and almost as large as France or Italy. A GSM operator with 25 million customers accross the Balkans would be a global entity. A Balkan utility with power, gas and water assets accross 5-6 countries would become a European major.

How will regional integration develop? I foresee a four step process. The first step will be corporate integration. Banks, manufacturers and utilities of the region would merge with or acquire each other to create larger entities. We have already started to see this kind of activity, the best examples being the purchase of Bulgarian DSK Bank by Hungarian OTP Bank and the investments of Greek OTE into Bulgaria and Romania.

The second step will be intellectual integration, driven primarily by academia. This conference is a great example of this.

The third step will be increased cooperation between NGOs, especially issue based civil organisations. Cooperation on concrete issues such as the environment, tourism or road traffic accross the Balkans could be followed by cooperation on longer term issues such as local development, participatory democracy or training the youth.

The fourth step is increased trade in goods and services. EU accession will solve problems on this front on paper, but entrepreneurs in all of our countries need to be vigilant to make sure that borders are lifted practically as well as on paper.

On Balkan integration, especially on the economic front, the door is open due to a combination of the fall of communism, pragmatism of regional politicans, and far sightedness of the EU. Perhaps we can even say that the floodgates are open. Integration has started and it is rapidly gaining momentum. The states no longer need to drive the process from now on – they just need to encourage their citizens and corporations working towards this goal and remove the hurdles in front of them.

Thank you all for taking the time to be here. I am looking forward to living in a united Balkan region in a united Europe, hopefully very soon.

Türkiye’nin Dış Politikası Üzerine Düşünceler

***

Türkiye dış politika açısından 2002 yılı sonbaharından beri oldukça zorlu günler yaşamaktadır. Kopenhag zirvesinde Avrupa Birliği ile müzakerelere başlamak için tarih almayı hedefleyen Türkiye bunu başaramamıştır. Ardından bir anlaşmaya çok yaklaşılmasına rağmen Kıbrıs sorunu çözülememiştir. Son olarak da Irak savaşı konusunda ABD ile yapılan pazarlıklar karşı tarafın stratejik öncelikleri, niyetleri, imkanları ve planları hakkında yapılan yanlış varsayımlar nedeniyle başarısızlık ile sonuçlanmıştır.

Gelinen noktada kimi çevreler AKP iktidarını hazırlıksız ve acemi olmakla suçlarken kimi çevreler de askeri ve sivil bürokrasinin hükümete gerekli desteği vermediğini iddia etmektedir. Ancak teknik hatalar bir yana, Türk dış politikasının yönü konusunda ciddi bir belirsizlik olduğu açıktır. Zira sürekli bir kararsızlık görüntüsü ve bu kadar keskin zigzagların temelde rekabet içinde olan felsefi pozisyonlar var olmadan ortaya çıkması çok zordur.

Türk dış politikasının şu anda karşı karşıya olduğu en büyük sorun vizyon belirsizliğidir. Türkiye 1980'lerde ciddi bir ekonomik transformasyon gerçekleştirerek Dünya'ya entegre olurken bu değişimin devletin kurumları ile iç ve dış siyaset sahasında gerektirdiği yeniden yapılanmayı başaramamıştır. 1990'larda komünist rejimlerin çökmesi sonrasında ortaya çıkan dünya düzeni çerçevesinde ilk başta "Adriyatik'ten Çin Seddi'ne" türü aşırı iddialı söylemler ortaya konmuş, ancak bu söylemin altı doldurulamamıştır. Sonuçta Türkiye hem Avrupa, hem Orta Doğu, hem de Avrasya'da gitgide daha edilgen bir rol oynar hale gelmiştir.

Bu noktada Türkiye Cumhuriyeti'nin genel siyasi felsefesi ve dış politikasının tarihçesine kısaca göz atmakta yarar vardır. Esasen 1923-1980 döneminde bütün eksikliklerine rağmen genelde başarılı olmuş bir strateji ve yapılanma modelinin var olduğu görülmektedir. Bu dönemde Türkiye Cumhuriyeti'nin en başarılı yanı değişen ortamlara ve dünyada ortaya çıkan trendlere başarıyla uyum sağlamayı başarmış olmasıdır. 1920'lerde liberal, 1930'larda devletçi/toplumcu, 1940'larda savaşın iki tarafına da mesafeli ancak kazanmaya yakın tarafa meyilli, 1950'lerde anti-komünist cephe içinde yer alan, 1960'larda Avrupa ile bütünleşme hedefine yönelik bir tutum alan Türkiye Cumhuriyeti devleti o günün Dünya konjontürü içinde avantajlı konumlar elde etmeyi başarmıştır. Ancak 1970'lerde ekonomik ve iç siyasi kriz, 1980'lerde ise askeri müdahaleden kaynaklanan izolasyon ve ekonomik değişimin getirdiği zorluklar nedeniyle değişen Dünya’ya adapte olamamıştır. 1990'den beri ise iç siyasetteki istikrarsızlık nedeniyle Türk siyasal sisteminin değişen iç ve dış koşullara göre yeni strateji oluşturma becerisi tehlikeli derecede azalmıştır.

Ancak yıllar içindeki bütün adaptasyonlara rağmen Türk dış politikasının temel gerçeği 1930'lu yılların realitesine göre oluşturulmuş olması ve 1945-1990 döneminin iki kutuplu dünyasına göre şekillendirilmiş olmasıdır. Dünyada son birkaç on yılda çok ciddi siyasi değişimler yaşanmıştır. Bu ciddi değişimler karşısında Türk dış politikasının ufak tefek uyarlamalarla güncel kalma şansı kalmamıştır. Bütünsel bir yeniden yapılanma zorunlu hale gelmiştir.

Dünya siyasi gündeminde son birkaç onyılda yaşanan değişimde üç temel nokta ön plana çıkmaktadır:
1. Felsefi açıdan “toplumun bütünün menfaati” diye bir muğlak kavram yerine toplumun tümünden bireye kadar irili ufaklı tüm ünitelerin tercihlerinin dengeli olarak dikkate alınması
2. Karar mekanizmalarında ekonomik refah hedefinin önceliğinin artması
3. Uluslararası hukukun etki alanının genişlemesi

Dış politika oluşturulma sürecinde bu trendlerin kapsamlı olarak anlaşılması ve Türkiye’deki gelişmeler ışığında değerlendirilmesi şarttır.

Birinci değişimin en önemli etkisi şu şekilde özetlenebilir: eskiden pek çok ülkede “milli menfaatler” bir şekilde tanımlanıp bireysel hak ve hürriyetlerin genişliği de dahil olmak üzere bütün politikalar bu menfaatlere göre belirlenirdi. Ancak milli menfaatleri tanımlamak hiç bir ülke için kolay değildir. Yanlışlar yapılması mümkündür. Öte yandan toplum içinde milli menfaatlerin ne olduğu konusunda konsensus sağlanamayabilir. Üzerinde konsensus olmayan bir milli menfaatler tanımına bağlı olarak bireylerin, grupların ve kurumların özgürlüklerinin kısıtlanması toplumda büyük gerginliklere yol açabilir. Bu tür gerginliklerin zararı da başta üzerinde durulan milli menfaatin çok üzerinde olabilir. Sonuç olarak bu muhakemeyi yapan pek çok toplumda siyasi sahada daha çoğulcu yaklaşımlar egemen olmuştur.

İkinci değişimin en önemli etkisi de pek çok ülkenim “kayıtsız şartsız”, “taviz verilmez” bazı ilkeler ekseninde yorucu tartışmalar yapmak yerine her türlü sorunu objektif olarak ve somut fayda ve zararlarını tartarak değerlendirme disiplini kazanmış olmasıdır. Ayrıca fayda ve zararların hesaplanmasında ticari parametrelerin ağırlığı gitgide artmaktadır.

Dünyadaki bu değişim Türkiye’nin siyasi, ekonomik ve sosyal yapısındaki önemli değişikliklerle eş zamanlı olarak yaşanmıştır. 1923-1980 döneminde Türk siyasetinin hemen tüm unsurları gibi Türk dış politikası tamamiyle devlet merkezli bir yapıya sahip olmuştur. Türkiye’nin ekonomik gerçekleri itibarıyla bu çok olağan bir durumdur. 1980'den itibaren ise yaşanan ekonomik değişim ile özel sektörün sistem içindeki rolü sürekli artmış, Türkiye’de klasik anlamda bir “burjuvazi” oluşmaya başlamıştır. Ayrıca, güçlenen burjuvazi Dünya ekonomisine gitgide daha fazla entegre olmuştur. Bu durum Türkiye için çok ciddi bir risk faktörü oluşturmaktadır. Zira Dünya’da sistem değişirken Türkiye’de değişmemesi Türkiye ile Dünya arasında algılama farklılıklarına ve iletişim bozukluklarına yol açmaktadır. Son birkaç yüz yılda çeşitli ülkelerde yaşanan tecrübeleri tarih, sosyoloji ve ekonomi bilimlerinin ışığında incelediğimizde görebiliriz ki ekonomik alanda sürücü koltuğunda oturan kişi ve kurumların siyasi alanda aynı rolü oynamamaları devlet politikalarının ekonomik ve sosyal gerçeklerden ayrı düşmesine yol açmaktadır. Gitgide daha fazla önem kazanan ekonomik ihtiyaçlara dış politikanın belirlenmesinde daha fazla ağırlık verilmesi ve ekonomi temelli kararların önemli ekonomi oyuncularının önderliğinde alınması gerekmektedir.

Üçüncü değişimin en önemli etkisi ise ülkeler arası ilişkilerde bir tarafın diğer tarafa askeri açıdan üstünlüğünün öneminin azalmaya başlamasıdır. Uluslararası hukuk elbette ki ülke içi hukuk gibi mutlak değildir. Üstelik gelişiminin erken safhalarında olan bir hukuk dalı olduğu söylenebilir. Uluslararası hukukta tüm anlaşmaların ötesinde ulusların egemenliği halen mutlaktır. Anlaşmazlıkların mahkemeye gitmesi ancak iki tarafın ortaklaşa rıza göstermesine bağlıdır. Ancak herşeye rağmen uluslararası hukukun uygulama alanları 1945’ten beri sürekli genişlemektedir. Birleşmiş Milletler Örgütü devletler arasında, Uluslararası Adalet Divanı ise katılımcı ülke devlet ve vatandaşları arasındaki ihtilaflarda artan oranda devreye girmektedir. Avrupa Birliği ise devletler arası ilişkileri güç kullanma ekseninden tamamen çıkarıp Birliğin yargı organlarının kararlarına bağlama çabası içindedir.

Türk dış politikası uzun süreden beri uluslararası kurumlara güvensizlik üzerine kurulmuştur. Ancak bir ülkenin uluslararası hukukun önem kazanma trendine karşı koyma imkanları ekonomik ve siyasi gücüyle orantılıdır. Türkiye şu anda bu trende yalnız başına karşı koyacak imkana sahip değildir. Ayrıca AB üyeliği hedefi Türkiye’nin AB yargı organlarının kararlarını uygulama taahhüdü altına girmesini gerektirmektedir. Bu nedenle dış politika stratejisinin uluslararası kurumlara güvensizliğe dayandırılmasından vazgeçilmeli, bunun yerine bu kurumları daha iyi anlamak ve bu kurumların işleyişinde daha aktif rol almak yönünde çaba sarfedilmelidir.

2001 mali krizi Türkiye’nin ekonomik örgütlenmesindeki aksaklıkları gözler önüne sermiş ve bir yeniden yapılanma arayışını tetiklemiştir. Son altı aydaki dış ilişkiler krizlerinin de dış politika konusunda aynı yeniden yapılanma arayışını tetiklemesine şiddetle ihtiyaç vardır.

Yeni bir dış politika çizgisi oluşturulma süreci üç adımda ele alınabilir. Birinci adım, toplumu mutlu ve motive edecek uzun vadeli bir hedefler kümesi, bir başka deyişle bir “vizyon” ya da "ideal" ortaya koymaktır. İkinci adım, bu ideale yönelik olarak dünya siyasi, ekonomik, sosyal ve entellektüel konjonktürü içinde bu ideale ulaşmayı sağlayacak stratejiler geliştirmektir. Üçüncü adım ise bu stratejileri uygulayacak kurumsal yapıyı kurmaktır.

Elbette ki gerek vizyon, gerek strateji, gerekse kurumsal yapılanma adımlarında dış politika üretiminin başta ekonomi, kültür ve iç politika olmak üzere toplumu ilgilendiren bütün alanlardaki politika üretimi ile uyum içinde olması gerekir. Ancak yazımızın konusu itibarıyla sadece dış politika konularına odaklanacağız.

Atatürk devrimi tarihte ilk defa bir grup ya da zümre için değil bütün Türk ulusu için bir vizyon, bir ideal ortaya koymuştur. Bu ideal kısaca "çağdaş uygarlık seviyesine ulaşmak" olarak özetlenebilir. Bu idealin ülkenin iç ve dış işleri ile ilgili iki cephesi vardır. İdealin içerideki yansıması Türk devletinin asli görevinin Türk halkının Dünya'nın birinci sınıf ülke vatandaşlarının ortalama refah seviyesine eşit veya daha yüksek bir refaha erişmesi olarak tanımlanmasıdır. Bu refah tanımının içinde sadece maddi ihtiyaçlar değil insan hakları, siyasi özgürlükler, güvenlik, sosyal uyum ve dayanışma, kültürel imkanlar gibi parametreler de dahildir. İdealin dışarıya yönelik yansıması ise Dünya'da pek çok ulus olsa da tek bir insan uygarlığı olduğu görüşü ve Türkiye'nin bu uygarlık içinde eşit bir ortak olarak yer alması gerektiği ilkesidir. Dikkat edilmesi gerekir ki Atatürk devriminin ideali tamamıyla insan odaklı bir idealdir - Türk devletinin içeride ve dışarıda bir takım dogmatik hedefler peşinde koşmak yerine sadece ve sadece vatandaşlarının mutluluğu için çaba sarfetmesi gerektiğinin ısrarla altı çizilmiştir. Bu ideal ortaya konduğu dönem için son derece öngörülü olmasının yanında, bugün için de yerinde ve yeterlidir.

Bu ideale ulaşmak için gerekli stratejinin ortaya konması konusunda aynı derecede olumlu gözlemler yapmak mümkün değildir. Atatürk devrimi 1920'lerin liberal ve hümanist ortamında başladığı için yola bu eksende bir model ile çıkmıştır. Ancak önce 1930'lı yıllarda Dünya'yı saran içine kapanık ve faşist modellerden, ardından da soğuk savaş döneminin anti-komünist siyasi ve merkezi planlamacı ekonomik akımlarından etkilenmiştir. Sonuçta devletçi, merkeziyetçi ve ulusal konsensusu eğitim ve katılımcılık ile değil propaganda ile sağlamaya çalışan bir model ortaya çıkmıştır. Bu modelin dış politikadaki yansıması da bölgede kimse ile yakın ilişkisi olmadığı halde kendine bölgesel liderlik rolü biçmiş
bir genel strateji olmuştur.

Yeni Dünya konjonktürü çerçevesinde aynı ideale ulaşmak için farklı bir strateji geliştirmek zorunda olduğumuz ortadadır. Nitelik açısından bu stratejinin geçmişten en önemli farkları şunlar olmalıdır:
- Duygusal, hayalci ve statükocu değil akılcı, gerçekçi ve sürekli değişime açık olması
- Konu ile ilgilenen bütün vatandaşların katılımıyla oluşturulması
- Ekonomi, ticaret ve kalkınma odaklı olması
- Sadece Silahlı Kuvvetler ve Dışişleri Bakanlığı değil uzman sivil toplum örgütlerinin katkılarından da yararlanılması
- Farklı siyasi görüşlerdeki vatandaşların dış ilişkiler alanında üzerinde birlikte çalışabilecekleri bir ortak payda oluşturulması

Nitelik açısından yapılması gereken değişikliklere ek olarak içerik, ya da ilkeler açısından yapılması gereken değişiklikleri de ele almamız gerekir. 2000’li yılların Türk dış politikasının temel ilkeleri ne olmalıdır?
- Evrensel liberal demokratik değerlerin savunulması
- Her Türk vatandaşının her konuda Dünya’nın diğer medeni toplumların üyeleri ile eşit haklara sahip olması
- Türkiye'nin katma değer yaratarak hem kendisinin hem de ortaklarının çıkarlarına hizmet eden bir ülke olması
- Bölgesel liderlik arayışının askeri ve siyasi alandan önce ekonomik ve kültürel alana yöneltilmesi
- Ülkelerin tek sesle konuşmadığının bilincinde olunması ve bütünsel bir anlaşma olmasa da konu bazında yapıcı diyaloglar kurmaya açık olunması

Bu ilkeler ışığında önde gelen dış politika alanlarımız üzerinde somut strateji önerileri ortaya koyabiliriz.

Avrupa Birliği üyeliği konusunda:
- AB ilkeleri Türk insanı için olumlu ve hayati önemde ilkelerdir. Türkiye AB’ye üyelik perspektifine sahip olmasaydı da bu ilkeleri benimsemek zorundaydı.
- AB ilkeleri ile Atatürk’ün ortaya koyduğu çağdaş uygarlık hedefi tamamen uyumludur.
- Avrupa ile ticari entegrasyonun tamamlandığı unutulmamalıdır. Türk ekonomisi artık artık geri dönülemez şekilde Avrupa ekonomisi ile kader birliği yapmıştır. Bu bağlamda Avrupa ile anlamsız restleşmelerden kaçınılmalıdır.
- Türkiye’deki tüm devlet kurumları ve sivil kurumlar AB’nin işleyişi hakkında en ileri düzeyde bilgilenmek ve AB içindeki paralel kurumlarla yakın ilişkiler kurmak zorundadır.
- AB üyeliği Türk insanını Dünya’da daha fazla saygı duyulur hale sokacaktır. Bu nedenle diğer ülkelerle ilişkiler AB üyeliğine alternatif değildir.
- AB ile ilişkilerde sadece devlet, şirket ve kurumlarımızın değil vatandaşlarımızın bireysel haklarına da dikkat edilmelidir.

Kuzey Irak konusunda:
- Irak'ın geleceği hakkında karar verme hakkı sadece Irak halkına aittir.
- Irak halkı ortak iradesiyle üniter bir devletten federal bir devlete dönüşmek isterse bu karara saygı gösterilmelidir.
- Irak halkının bir bölümünün dış güçlerle işbirliği halinde ve diğer bölümünün rızası olmadan Irak hakkında kararlar alması kabul edilemez.
- Kuzey Irak geçmişte Türkiye'ye yönelik terörist eylemler için kullanılmıştır. Böyle bir risk tekrar ortaya çıkarsa Türkiye silahlı müdahale hakkını saklı tutar. Ancak somut bir risk ortaya çıkmadan silahlı müdahaleden bahsetmekten kaçınılmalıdır.
- Türkiye hem insani nedenlerle, hem de kendi ekonomik çıkarları itibarıyla Irak’ın ekonomik alanda Dünya’ya entegrasyonu ve serbest piyasa ekonomisini benimsemesini desteklemeli ve mümkün olduğunca yardımcı olmalıdır.

Kıbrıs konusunda:
- Kıbrıs’ın Türkiye için önemi stratejik veya askeri değil siyasi ve hukukidir.
- Kıbrıs’ta Türkiye Cumhuriyeti’nin çıkarları ile Kıbrıs Türk halkının çıkarları birbirine karıştırılmamalıdır.
- Toprak, göçmenler, parlamento yapısı, dönüşümlü başkanlık gibi Kıbrıs Türk halkının günlük yaşamını ilgilendiren konularda karar tamamen Kıbrıs Türk halkına ait olmalıdır
- Türkiye sadece adada 1963’den bu yana ortaya koyduğu haklı hukuki davasını savunmak, adanın Yunanistan veya başka güçler tarafından silahlandırılmasını önlemek, adanın AB üyeliğinin Türkiye’nin üyelik sürecini olumsuz yönde etkilemesini önlemek ve Türk vatandaşlarının adada Yunan vatandaşları ile eşit haklara sahip olmaları konularına odaklanmalıdır.

Komşu ülkeler ve bölge ülkeleri ile ilişkiler konusunda:
- Türkiye’nin bölgede temel hedefi yapıcı, ilkeli ve tutarlı bir dış politika çizgisi takip etmek olmalıdır
- Bölgesel liderlik devlet merkezli iddialı söylemlerle değil ekonomik ve kültürel güç ile olur.
- Bölgesel liderliğin itici gücü ancak başarılı Türk girişimcileri ve Türk aydınları olabilir. Türkiye Cumhuriyeti devletinin görevi vatandaşlarının ekonomik ve fikri alandaki atılımlarının savunucusu olmaktır.
- Türkiye Cumhuriyeti bölgede insan hakları ve demokrasi ile serbest ve dışa açık piyasa ekonomisinin savunucusu olmalıdır.
- Bölgesel tüm sorunlar uzlaşma ve karşılıklı tavizler ile çözülebilir. Taviz verilmeyecek yegane iki alan terörle mücadele ve Türk vatandaşlarının yurt dışında diğer ülke vatandaşları ile eşit haklara sahip olmalarıdır.
- Bölge ülkelerinden gelecek tehditlere karşı en iyi savunma mekanizması Türkiye Cumhuriyeti’nin kendi vatandaşlarına bölgede gıpta edilecek bir ekonomik, fikri, siyasi ve sosyal ortam sağlamasıdır.

Orta Asya konusunda:
- Orta Asya’da önemli rol oynamak Türkiye’nin kendi evini düzene sokmasına bağlıdır.
- Türkiye’nin Orta Asya’da lider olabilmesinin birinci şartı Türkçe’nin dünyanın en zengin dilleri arasına girmesi ve Türkiye’nin dünyanın fikri ve kültürel gelişimine ciddi katkılar yapan bir ülke haline gelmesidir
- Türkiye Orta Asya’da lider olmak için yalnız başına yeterli ekonomik kaynağa sahip değildir. Orta Asya stratejisi AB üyelik süreci ile sinerji oluşturacak şekilde tasarlanmalıdır.
- Orta Asya ile kültürel yakınlaşma zaman içinde kendi momentumunu kazanacaktır. Bunu desteklemek için kısa vadede ticari yakınlaşmaya ağırlık verilmelidir.

İslam Dünyası konusunda:
- Türkiye öncelikle Islam Dünyasını daha iyi tanımalı ve kendini daha iyi tanıtmalıdır.
- Insan hakları evrenseldir ve Hıristiyan ülkeler kadar Müslüman ülkeler için de geçerlidir.
- Islam yorumu din devletlerinin tekelinde değildir. Bireylerin Islamı yorumlama hakkı sınırlanamaz.
- Nasıl ki karısını döven arkadaşa göz yummak yanlışsa kendi vatandaşına eziyet eden diktatöre göz yummak yanlıştır.
- Türkiye diğer Islam ülkelerine bütün kurumlarıyla olmasa bile insan hakları, kamu düzeni ve temel demokratik değerler açısından model teşkil edecektir.
- Islam dünyası ile daha verimli bir diyalog kurabilmenin en kolay yolu ticari ve kültürel ilişkileri geliştirmektir.

ABD ile stratejik ortaklık konusunda:
- ABD ile geçmişte bir stratejik ortaklığın var olduğunu düşünmek gerçekçi değildir.
- Stratejik ortaklık, karar alma mekanizmaları birbirinden tamamen bağımsız olan iki ülkenin özgür iradeleri ile ortak çıkarlar etrafında buluşmaları ve belli konularda ortak yaklaşım belirlemeleridir. Bu bağlamda stratejik ortaklık için beş önemli şart vardır:
1. Ortak değerler
2. Ortak çıkarlar
3. Bağımsızlık
4. Katma değer
5. Karşılıklı anlayış
- Ortak değerler ve çıkarların varlığına rağmen Türkiye yeterince bağımsız hareket etme imkanına sahip olmadığı için ve karşılıklı anlayış zayıf olduğu için ABD ile Türkiye arasında bir stratejik ortaklık var olmamıştır. Sadece Türkiye ABD’nin stratejilerinde önemli bir yer tuttuğu söylenebilir.
- ABD ve Türk silahlı kuvvetleri ile dışişleri bakanlıkları arasındaki yakın diyalog toplumların geniş kesimleri tarafından paylaşılmamıştır. Bu da iki ülke arasındaki bağları kırılgan kılmıştır.
- Stratejik önem sahibi olmak yerine stratejik ortak olabilmek için Türkiye (başta kamu maliyesi olmak üzere) önce kendi evini düzene sokmalı, daha sonra da ABD ile ilişkisinde ABD’ye ne katme değer sağlayacağını ve buna karşılık ABD’den ne istediğini belirlemelidir.
- Bu aşamaya gelene kadar ortak değerlerin savunulması amacına yönelik ABD’ye destek verilmelidir.

Çeşitli dış politika konularında yeni stratejiler ortaya koymaya ek olarak kurumlaşma konusunda da gerekli çaba gösterilmelidir. Silahlı Kuvvetlerimizin komuta kademesinde ve Dışişleri Bakanlığımızda insan kalitesi elbette yüksektir. Bu kadrolar elbette ki vatansever kadrolardır. Bu kurumlar Türkiye’nin önemli değerleridir. Ancak buna rağmen demokratik bir Türkiye’de makro kararları MGK, Genel Kurmay Başkanlığı veya Dışişleri Bakanlığı vermemelidir. Bu kurumlar mikro kararlar vermek ve verilen kararları uygulamaya odaklanmalıdır. Makro kararlar verme hakkı tüm Türk vatandaşlarına aittir. Türk vatandaşları ve Türk sivil toplumu Cumhuriyetin 80. yılında bu kararları verebilecek birikim ve olgunluğa ulaşmıştır. Vatandaşlar bu kararları bir yandan seçtikleri parlamentı ve hükümetler yoluyla, öte yandan da kurdukları sivil kuruluşlar yoluyla vermelidirler. Sivil kuruluşlar (uzmanlık kuruluşları) kapsamlı analizler yapıp değişik öneriler sunmalı, hükümet ise bu alternatifleri Dışişleri, Genel Kurmay ve MGK’dan gelen teknik görüşler ışığında ve kamuoyunun tercihlerini dikkate alarak optimize etmelidir. 21.yüzyılın yönetim anlayışı budur.

Atatürk ilkeleri 80 yıl önce olduğu gibi bugün de Türk dış politikası için doğru bir çıkış noktası oluşturmaktadır. Ancak 80 yıl önceki ideallerin değişmemiş olması bu ideallere ulaşma çabasının 80 yıl önceki stratejilerle ve 80 yıl öncesinin örgütlenme modeliyle verilmesini gerektirmez. Türkiye Cumhuriyeti’nin dış politika stratejileri ve bu stratejilerin uygulanacağı örgütlenme modeli değişen iç ve dış koşullara göre yeniden gözden geçirilmelidir. Aksi halde son altı aydır sıkça karşılaştığımız dış politika krizlerinin tekrarlanması kaçınılmazdır.

Türkiye’nin Dış Politikası Üzerine Düşünceler

***

Türkiye dış politika açısından 2002 yılı sonbaharından beri oldukça zorlu günler yaşamaktadır. Kopenhag zirvesinde Avrupa Birliği ile müzakerelere başlamak için tarih almayı hedefleyen Türkiye bunu başaramamıştır. Ardından bir anlaşmaya çok yaklaşılmasına rağmen Kıbrıs sorunu çözülememiştir. Son olarak da Irak savaşı konusunda ABD ile yapılan pazarlıklar karşı tarafın stratejik öncelikleri, niyetleri, imkanları ve planları hakkında yapılan yanlış varsayımlar nedeniyle başarısızlık ile sonuçlanmıştır.

Gelinen noktada kimi çevreler AKP iktidarını hazırlıksız ve acemi olmakla suçlarken kimi çevreler de askeri ve sivil bürokrasinin hükümete gerekli desteği vermediğini iddia etmektedir. Ancak teknik hatalar bir yana, Türk dış politikasının yönü konusunda ciddi bir belirsizlik olduğu açıktır. Zira sürekli bir kararsızlık görüntüsü ve bu kadar keskin zigzagların temelde rekabet içinde olan felsefi pozisyonlar var olmadan ortaya çıkması çok zordur.

Türk dış politikasının şu anda karşı karşıya olduğu en büyük sorun vizyon belirsizliğidir. Türkiye 1980'lerde ciddi bir ekonomik transformasyon gerçekleştirerek Dünya'ya entegre olurken bu değişimin devletin kurumları ile iç ve dış siyaset sahasında gerektirdiği yeniden yapılanmayı başaramamıştır. 1990'larda komünist rejimlerin çökmesi sonrasında ortaya çıkan dünya düzeni çerçevesinde ilk başta "Adriyatik'ten Çin Seddi'ne" türü aşırı iddialı söylemler ortaya konmuş, ancak bu söylemin altı doldurulamamıştır. Sonuçta Türkiye hem Avrupa, hem Orta Doğu, hem de Avrasya'da gitgide daha edilgen bir rol oynar hale gelmiştir.

Bu noktada Türkiye Cumhuriyeti'nin genel siyasi felsefesi ve dış politikasının tarihçesine kısaca göz atmakta yarar vardır. Esasen 1923-1980 döneminde bütün eksikliklerine rağmen genelde başarılı olmuş bir strateji ve yapılanma modelinin var olduğu görülmektedir. Bu dönemde Türkiye Cumhuriyeti'nin en başarılı yanı değişen ortamlara ve dünyada ortaya çıkan trendlere başarıyla uyum sağlamayı başarmış olmasıdır. 1920'lerde liberal, 1930'larda devletçi/toplumcu, 1940'larda savaşın iki tarafına da mesafeli ancak kazanmaya yakın tarafa meyilli, 1950'lerde anti-komünist cephe içinde yer alan, 1960'larda Avrupa ile bütünleşme hedefine yönelik bir tutum alan Türkiye Cumhuriyeti devleti o günün Dünya konjontürü içinde avantajlı konumlar elde etmeyi başarmıştır. Ancak 1970'lerde ekonomik ve iç siyasi kriz, 1980'lerde ise askeri müdahaleden kaynaklanan izolasyon ve ekonomik değişimin getirdiği zorluklar nedeniyle değişen Dünya’ya adapte olamamıştır. 1990'den beri ise iç siyasetteki istikrarsızlık nedeniyle Türk siyasal sisteminin değişen iç ve dış koşullara göre yeni strateji oluşturma becerisi tehlikeli derecede azalmıştır.

Ancak yıllar içindeki bütün adaptasyonlara rağmen Türk dış politikasının temel gerçeği 1930'lu yılların realitesine göre oluşturulmuş olması ve 1945-1990 döneminin iki kutuplu dünyasına göre şekillendirilmiş olmasıdır. Dünyada son birkaç on yılda çok ciddi siyasi değişimler yaşanmıştır. Bu ciddi değişimler karşısında Türk dış politikasının ufak tefek uyarlamalarla güncel kalma şansı kalmamıştır. Bütünsel bir yeniden yapılanma zorunlu hale gelmiştir.

Dünya siyasi gündeminde son birkaç onyılda yaşanan değişimde üç temel nokta ön plana çıkmaktadır:
1. Felsefi açıdan “toplumun bütünün menfaati” diye bir muğlak kavram yerine toplumun tümünden bireye kadar irili ufaklı tüm ünitelerin tercihlerinin dengeli olarak dikkate alınması
2. Karar mekanizmalarında ekonomik refah hedefinin önceliğinin artması
3. Uluslararası hukukun etki alanının genişlemesi

Dış politika oluşturulma sürecinde bu trendlerin kapsamlı olarak anlaşılması ve Türkiye’deki gelişmeler ışığında değerlendirilmesi şarttır.

Birinci değişimin en önemli etkisi şu şekilde özetlenebilir: eskiden pek çok ülkede “milli menfaatler” bir şekilde tanımlanıp bireysel hak ve hürriyetlerin genişliği de dahil olmak üzere bütün politikalar bu menfaatlere göre belirlenirdi. Ancak milli menfaatleri tanımlamak hiç bir ülke için kolay değildir. Yanlışlar yapılması mümkündür. Öte yandan toplum içinde milli menfaatlerin ne olduğu konusunda konsensus sağlanamayabilir. Üzerinde konsensus olmayan bir milli menfaatler tanımına bağlı olarak bireylerin, grupların ve kurumların özgürlüklerinin kısıtlanması toplumda büyük gerginliklere yol açabilir. Bu tür gerginliklerin zararı da başta üzerinde durulan milli menfaatin çok üzerinde olabilir. Sonuç olarak bu muhakemeyi yapan pek çok toplumda siyasi sahada daha çoğulcu yaklaşımlar egemen olmuştur.

İkinci değişimin en önemli etkisi de pek çok ülkenim “kayıtsız şartsız”, “taviz verilmez” bazı ilkeler ekseninde yorucu tartışmalar yapmak yerine her türlü sorunu objektif olarak ve somut fayda ve zararlarını tartarak değerlendirme disiplini kazanmış olmasıdır. Ayrıca fayda ve zararların hesaplanmasında ticari parametrelerin ağırlığı gitgide artmaktadır.

Dünyadaki bu değişim Türkiye’nin siyasi, ekonomik ve sosyal yapısındaki önemli değişikliklerle eş zamanlı olarak yaşanmıştır. 1923-1980 döneminde Türk siyasetinin hemen tüm unsurları gibi Türk dış politikası tamamiyle devlet merkezli bir yapıya sahip olmuştur. Türkiye’nin ekonomik gerçekleri itibarıyla bu çok olağan bir durumdur. 1980'den itibaren ise yaşanan ekonomik değişim ile özel sektörün sistem içindeki rolü sürekli artmış, Türkiye’de klasik anlamda bir “burjuvazi” oluşmaya başlamıştır. Ayrıca, güçlenen burjuvazi Dünya ekonomisine gitgide daha fazla entegre olmuştur. Bu durum Türkiye için çok ciddi bir risk faktörü oluşturmaktadır. Zira Dünya’da sistem değişirken Türkiye’de değişmemesi Türkiye ile Dünya arasında algılama farklılıklarına ve iletişim bozukluklarına yol açmaktadır. Son birkaç yüz yılda çeşitli ülkelerde yaşanan tecrübeleri tarih, sosyoloji ve ekonomi bilimlerinin ışığında incelediğimizde görebiliriz ki ekonomik alanda sürücü koltuğunda oturan kişi ve kurumların siyasi alanda aynı rolü oynamamaları devlet politikalarının ekonomik ve sosyal gerçeklerden ayrı düşmesine yol açmaktadır. Gitgide daha fazla önem kazanan ekonomik ihtiyaçlara dış politikanın belirlenmesinde daha fazla ağırlık verilmesi ve ekonomi temelli kararların önemli ekonomi oyuncularının önderliğinde alınması gerekmektedir.

Üçüncü değişimin en önemli etkisi ise ülkeler arası ilişkilerde bir tarafın diğer tarafa askeri açıdan üstünlüğünün öneminin azalmaya başlamasıdır. Uluslararası hukuk elbette ki ülke içi hukuk gibi mutlak değildir. Üstelik gelişiminin erken safhalarında olan bir hukuk dalı olduğu söylenebilir. Uluslararası hukukta tüm anlaşmaların ötesinde ulusların egemenliği halen mutlaktır. Anlaşmazlıkların mahkemeye gitmesi ancak iki tarafın ortaklaşa rıza göstermesine bağlıdır. Ancak herşeye rağmen uluslararası hukukun uygulama alanları 1945’ten beri sürekli genişlemektedir. Birleşmiş Milletler Örgütü devletler arasında, Uluslararası Adalet Divanı ise katılımcı ülke devlet ve vatandaşları arasındaki ihtilaflarda artan oranda devreye girmektedir. Avrupa Birliği ise devletler arası ilişkileri güç kullanma ekseninden tamamen çıkarıp Birliğin yargı organlarının kararlarına bağlama çabası içindedir.

Türk dış politikası uzun süreden beri uluslararası kurumlara güvensizlik üzerine kurulmuştur. Ancak bir ülkenin uluslararası hukukun önem kazanma trendine karşı koyma imkanları ekonomik ve siyasi gücüyle orantılıdır. Türkiye şu anda bu trende yalnız başına karşı koyacak imkana sahip değildir. Ayrıca AB üyeliği hedefi Türkiye’nin AB yargı organlarının kararlarını uygulama taahhüdü altına girmesini gerektirmektedir. Bu nedenle dış politika stratejisinin uluslararası kurumlara güvensizliğe dayandırılmasından vazgeçilmeli, bunun yerine bu kurumları daha iyi anlamak ve bu kurumların işleyişinde daha aktif rol almak yönünde çaba sarfedilmelidir.

2001 mali krizi Türkiye’nin ekonomik örgütlenmesindeki aksaklıkları gözler önüne sermiş ve bir yeniden yapılanma arayışını tetiklemiştir. Son altı aydaki dış ilişkiler krizlerinin de dış politika konusunda aynı yeniden yapılanma arayışını tetiklemesine şiddetle ihtiyaç vardır.

Yeni bir dış politika çizgisi oluşturulma süreci üç adımda ele alınabilir. Birinci adım, toplumu mutlu ve motive edecek uzun vadeli bir hedefler kümesi, bir başka deyişle bir “vizyon” ya da "ideal" ortaya koymaktır. İkinci adım, bu ideale yönelik olarak dünya siyasi, ekonomik, sosyal ve entellektüel konjonktürü içinde bu ideale ulaşmayı sağlayacak stratejiler geliştirmektir. Üçüncü adım ise bu stratejileri uygulayacak kurumsal yapıyı kurmaktır.

Elbette ki gerek vizyon, gerek strateji, gerekse kurumsal yapılanma adımlarında dış politika üretiminin başta ekonomi, kültür ve iç politika olmak üzere toplumu ilgilendiren bütün alanlardaki politika üretimi ile uyum içinde olması gerekir. Ancak yazımızın konusu itibarıyla sadece dış politika konularına odaklanacağız.

Atatürk devrimi tarihte ilk defa bir grup ya da zümre için değil bütün Türk ulusu için bir vizyon, bir ideal ortaya koymuştur. Bu ideal kısaca "çağdaş uygarlık seviyesine ulaşmak" olarak özetlenebilir. Bu idealin ülkenin iç ve dış işleri ile ilgili iki cephesi vardır. İdealin içerideki yansıması Türk devletinin asli görevinin Türk halkının Dünya'nın birinci sınıf ülke vatandaşlarının ortalama refah seviyesine eşit veya daha yüksek bir refaha erişmesi olarak tanımlanmasıdır. Bu refah tanımının içinde sadece maddi ihtiyaçlar değil insan hakları, siyasi özgürlükler, güvenlik, sosyal uyum ve dayanışma, kültürel imkanlar gibi parametreler de dahildir. İdealin dışarıya yönelik yansıması ise Dünya'da pek çok ulus olsa da tek bir insan uygarlığı olduğu görüşü ve Türkiye'nin bu uygarlık içinde eşit bir ortak olarak yer alması gerektiği ilkesidir. Dikkat edilmesi gerekir ki Atatürk devriminin ideali tamamıyla insan odaklı bir idealdir - Türk devletinin içeride ve dışarıda bir takım dogmatik hedefler peşinde koşmak yerine sadece ve sadece vatandaşlarının mutluluğu için çaba sarfetmesi gerektiğinin ısrarla altı çizilmiştir. Bu ideal ortaya konduğu dönem için son derece öngörülü olmasının yanında, bugün için de yerinde ve yeterlidir.

Bu ideale ulaşmak için gerekli stratejinin ortaya konması konusunda aynı derecede olumlu gözlemler yapmak mümkün değildir. Atatürk devrimi 1920'lerin liberal ve hümanist ortamında başladığı için yola bu eksende bir model ile çıkmıştır. Ancak önce 1930'lı yıllarda Dünya'yı saran içine kapanık ve faşist modellerden, ardından da soğuk savaş döneminin anti-komünist siyasi ve merkezi planlamacı ekonomik akımlarından etkilenmiştir. Sonuçta devletçi, merkeziyetçi ve ulusal konsensusu eğitim ve katılımcılık ile değil propaganda ile sağlamaya çalışan bir model ortaya çıkmıştır. Bu modelin dış politikadaki yansıması da bölgede kimse ile yakın ilişkisi olmadığı halde kendine bölgesel liderlik rolü biçmiş
bir genel strateji olmuştur.

Yeni Dünya konjonktürü çerçevesinde aynı ideale ulaşmak için farklı bir strateji geliştirmek zorunda olduğumuz ortadadır. Nitelik açısından bu stratejinin geçmişten en önemli farkları şunlar olmalıdır:
- Duygusal, hayalci ve statükocu değil akılcı, gerçekçi ve sürekli değişime açık olması
- Konu ile ilgilenen bütün vatandaşların katılımıyla oluşturulması
- Ekonomi, ticaret ve kalkınma odaklı olması
- Sadece Silahlı Kuvvetler ve Dışişleri Bakanlığı değil uzman sivil toplum örgütlerinin katkılarından da yararlanılması
- Farklı siyasi görüşlerdeki vatandaşların dış ilişkiler alanında üzerinde birlikte çalışabilecekleri bir ortak payda oluşturulması

Nitelik açısından yapılması gereken değişikliklere ek olarak içerik, ya da ilkeler açısından yapılması gereken değişiklikleri de ele almamız gerekir. 2000’li yılların Türk dış politikasının temel ilkeleri ne olmalıdır?
- Evrensel liberal demokratik değerlerin savunulması
- Her Türk vatandaşının her konuda Dünya’nın diğer medeni toplumların üyeleri ile eşit haklara sahip olması
- Türkiye'nin katma değer yaratarak hem kendisinin hem de ortaklarının çıkarlarına hizmet eden bir ülke olması
- Bölgesel liderlik arayışının askeri ve siyasi alandan önce ekonomik ve kültürel alana yöneltilmesi
- Ülkelerin tek sesle konuşmadığının bilincinde olunması ve bütünsel bir anlaşma olmasa da konu bazında yapıcı diyaloglar kurmaya açık olunması

Bu ilkeler ışığında önde gelen dış politika alanlarımız üzerinde somut strateji önerileri ortaya koyabiliriz.

Avrupa Birliği üyeliği konusunda:
- AB ilkeleri Türk insanı için olumlu ve hayati önemde ilkelerdir. Türkiye AB’ye üyelik perspektifine sahip olmasaydı da bu ilkeleri benimsemek zorundaydı.
- AB ilkeleri ile Atatürk’ün ortaya koyduğu çağdaş uygarlık hedefi tamamen uyumludur.
- Avrupa ile ticari entegrasyonun tamamlandığı unutulmamalıdır. Türk ekonomisi artık artık geri dönülemez şekilde Avrupa ekonomisi ile kader birliği yapmıştır. Bu bağlamda Avrupa ile anlamsız restleşmelerden kaçınılmalıdır.
- Türkiye’deki tüm devlet kurumları ve sivil kurumlar AB’nin işleyişi hakkında en ileri düzeyde bilgilenmek ve AB içindeki paralel kurumlarla yakın ilişkiler kurmak zorundadır.
- AB üyeliği Türk insanını Dünya’da daha fazla saygı duyulur hale sokacaktır. Bu nedenle diğer ülkelerle ilişkiler AB üyeliğine alternatif değildir.
- AB ile ilişkilerde sadece devlet, şirket ve kurumlarımızın değil vatandaşlarımızın bireysel haklarına da dikkat edilmelidir.

Kuzey Irak konusunda:
- Irak'ın geleceği hakkında karar verme hakkı sadece Irak halkına aittir.
- Irak halkı ortak iradesiyle üniter bir devletten federal bir devlete dönüşmek isterse bu karara saygı gösterilmelidir.
- Irak halkının bir bölümünün dış güçlerle işbirliği halinde ve diğer bölümünün rızası olmadan Irak hakkında kararlar alması kabul edilemez.
- Kuzey Irak geçmişte Türkiye'ye yönelik terörist eylemler için kullanılmıştır. Böyle bir risk tekrar ortaya çıkarsa Türkiye silahlı müdahale hakkını saklı tutar. Ancak somut bir risk ortaya çıkmadan silahlı müdahaleden bahsetmekten kaçınılmalıdır.
- Türkiye hem insani nedenlerle, hem de kendi ekonomik çıkarları itibarıyla Irak’ın ekonomik alanda Dünya’ya entegrasyonu ve serbest piyasa ekonomisini benimsemesini desteklemeli ve mümkün olduğunca yardımcı olmalıdır.

Kıbrıs konusunda:
- Kıbrıs’ın Türkiye için önemi stratejik veya askeri değil siyasi ve hukukidir.
- Kıbrıs’ta Türkiye Cumhuriyeti’nin çıkarları ile Kıbrıs Türk halkının çıkarları birbirine karıştırılmamalıdır.
- Toprak, göçmenler, parlamento yapısı, dönüşümlü başkanlık gibi Kıbrıs Türk halkının günlük yaşamını ilgilendiren konularda karar tamamen Kıbrıs Türk halkına ait olmalıdır
- Türkiye sadece adada 1963’den bu yana ortaya koyduğu haklı hukuki davasını savunmak, adanın Yunanistan veya başka güçler tarafından silahlandırılmasını önlemek, adanın AB üyeliğinin Türkiye’nin üyelik sürecini olumsuz yönde etkilemesini önlemek ve Türk vatandaşlarının adada Yunan vatandaşları ile eşit haklara sahip olmaları konularına odaklanmalıdır.

Komşu ülkeler ve bölge ülkeleri ile ilişkiler konusunda:
- Türkiye’nin bölgede temel hedefi yapıcı, ilkeli ve tutarlı bir dış politika çizgisi takip etmek olmalıdır
- Bölgesel liderlik devlet merkezli iddialı söylemlerle değil ekonomik ve kültürel güç ile olur.
- Bölgesel liderliğin itici gücü ancak başarılı Türk girişimcileri ve Türk aydınları olabilir. Türkiye Cumhuriyeti devletinin görevi vatandaşlarının ekonomik ve fikri alandaki atılımlarının savunucusu olmaktır.
- Türkiye Cumhuriyeti bölgede insan hakları ve demokrasi ile serbest ve dışa açık piyasa ekonomisinin savunucusu olmalıdır.
- Bölgesel tüm sorunlar uzlaşma ve karşılıklı tavizler ile çözülebilir. Taviz verilmeyecek yegane iki alan terörle mücadele ve Türk vatandaşlarının yurt dışında diğer ülke vatandaşları ile eşit haklara sahip olmalarıdır.
- Bölge ülkelerinden gelecek tehditlere karşı en iyi savunma mekanizması Türkiye Cumhuriyeti’nin kendi vatandaşlarına bölgede gıpta edilecek bir ekonomik, fikri, siyasi ve sosyal ortam sağlamasıdır.

Orta Asya konusunda:
- Orta Asya’da önemli rol oynamak Türkiye’nin kendi evini düzene sokmasına bağlıdır.
- Türkiye’nin Orta Asya’da lider olabilmesinin birinci şartı Türkçe’nin dünyanın en zengin dilleri arasına girmesi ve Türkiye’nin dünyanın fikri ve kültürel gelişimine ciddi katkılar yapan bir ülke haline gelmesidir
- Türkiye Orta Asya’da lider olmak için yalnız başına yeterli ekonomik kaynağa sahip değildir. Orta Asya stratejisi AB üyelik süreci ile sinerji oluşturacak şekilde tasarlanmalıdır.
- Orta Asya ile kültürel yakınlaşma zaman içinde kendi momentumunu kazanacaktır. Bunu desteklemek için kısa vadede ticari yakınlaşmaya ağırlık verilmelidir.

İslam Dünyası konusunda:
- Türkiye öncelikle Islam Dünyasını daha iyi tanımalı ve kendini daha iyi tanıtmalıdır.
- Insan hakları evrenseldir ve Hıristiyan ülkeler kadar Müslüman ülkeler için de geçerlidir.
- Islam yorumu din devletlerinin tekelinde değildir. Bireylerin Islamı yorumlama hakkı sınırlanamaz.
- Nasıl ki karısını döven arkadaşa göz yummak yanlışsa kendi vatandaşına eziyet eden diktatöre göz yummak yanlıştır.
- Türkiye diğer Islam ülkelerine bütün kurumlarıyla olmasa bile insan hakları, kamu düzeni ve temel demokratik değerler açısından model teşkil edecektir.
- Islam dünyası ile daha verimli bir diyalog kurabilmenin en kolay yolu ticari ve kültürel ilişkileri geliştirmektir.

ABD ile stratejik ortaklık konusunda:
- ABD ile geçmişte bir stratejik ortaklığın var olduğunu düşünmek gerçekçi değildir.
- Stratejik ortaklık, karar alma mekanizmaları birbirinden tamamen bağımsız olan iki ülkenin özgür iradeleri ile ortak çıkarlar etrafında buluşmaları ve belli konularda ortak yaklaşım belirlemeleridir. Bu bağlamda stratejik ortaklık için beş önemli şart vardır:
1. Ortak değerler
2. Ortak çıkarlar
3. Bağımsızlık
4. Katma değer
5. Karşılıklı anlayış
- Ortak değerler ve çıkarların varlığına rağmen Türkiye yeterince bağımsız hareket etme imkanına sahip olmadığı için ve karşılıklı anlayış zayıf olduğu için ABD ile Türkiye arasında bir stratejik ortaklık var olmamıştır. Sadece Türkiye ABD’nin stratejilerinde önemli bir yer tuttuğu söylenebilir.
- ABD ve Türk silahlı kuvvetleri ile dışişleri bakanlıkları arasındaki yakın diyalog toplumların geniş kesimleri tarafından paylaşılmamıştır. Bu da iki ülke arasındaki bağları kırılgan kılmıştır.
- Stratejik önem sahibi olmak yerine stratejik ortak olabilmek için Türkiye (başta kamu maliyesi olmak üzere) önce kendi evini düzene sokmalı, daha sonra da ABD ile ilişkisinde ABD’ye ne katme değer sağlayacağını ve buna karşılık ABD’den ne istediğini belirlemelidir.
- Bu aşamaya gelene kadar ortak değerlerin savunulması amacına yönelik ABD’ye destek verilmelidir.

Çeşitli dış politika konularında yeni stratejiler ortaya koymaya ek olarak kurumlaşma konusunda da gerekli çaba gösterilmelidir. Silahlı Kuvvetlerimizin komuta kademesinde ve Dışişleri Bakanlığımızda insan kalitesi elbette yüksektir. Bu kadrolar elbette ki vatansever kadrolardır. Bu kurumlar Türkiye’nin önemli değerleridir. Ancak buna rağmen demokratik bir Türkiye’de makro kararları MGK, Genel Kurmay Başkanlığı veya Dışişleri Bakanlığı vermemelidir. Bu kurumlar mikro kararlar vermek ve verilen kararları uygulamaya odaklanmalıdır. Makro kararlar verme hakkı tüm Türk vatandaşlarına aittir. Türk vatandaşları ve Türk sivil toplumu Cumhuriyetin 80. yılında bu kararları verebilecek birikim ve olgunluğa ulaşmıştır. Vatandaşlar bu kararları bir yandan seçtikleri parlamentı ve hükümetler yoluyla, öte yandan da kurdukları sivil kuruluşlar yoluyla vermelidirler. Sivil kuruluşlar (uzmanlık kuruluşları) kapsamlı analizler yapıp değişik öneriler sunmalı, hükümet ise bu alternatifleri Dışişleri, Genel Kurmay ve MGK’dan gelen teknik görüşler ışığında ve kamuoyunun tercihlerini dikkate alarak optimize etmelidir. 21.yüzyılın yönetim anlayışı budur.

Atatürk ilkeleri 80 yıl önce olduğu gibi bugün de Türk dış politikası için doğru bir çıkış noktası oluşturmaktadır. Ancak 80 yıl önceki ideallerin değişmemiş olması bu ideallere ulaşma çabasının 80 yıl önceki stratejilerle ve 80 yıl öncesinin örgütlenme modeliyle verilmesini gerektirmez. Türkiye Cumhuriyeti’nin dış politika stratejileri ve bu stratejilerin uygulanacağı örgütlenme modeli değişen iç ve dış koşullara göre yeniden gözden geçirilmelidir. Aksi halde son altı aydır sıkça karşılaştığımız dış politika krizlerinin tekrarlanması kaçınılmazdır.

Kamusal Alanın Yönetimi ve Hizmet Kavramı

***

"Hizmet" kavramı Türk kamuoyunun gündeminden hiç eksik olmaz. Ulusal siyasetten yerel siyasete, futboldan ticarete, kamu hizmetinden sivil toplum örgütlerine, hizmet kelimesini duymadan bir tartışma yapmak mümkün değildir.

Kamusal alanı ilgilendiren görevlere talip olanlar istisnasız olarak bir “hizmet aşkı” ile doludurlar. Kendi menfaatlerini düşünmeden toplum (ya da topluluk) menfaatleri uğruna çalışma yeminleri edilir. Ancak göreve geldikten sonra edilen yeminlerin pek de tutulmadığı görülür. Seçmenler büyük bir şevkle seçtikleri insanlara kısa zamanda eski şevkleri kadar büyük bir öfke duymaya başlarlar. Bir sonraki seçimde eski yeminliler gider, yerine yenileri gelir, ve her şey aynı şekilde sürüp gider. Milletvekili seçimlerinden belediye seçimlerine, futbol takımlarından derneklere, tablo hep aynıdır.

Bu sistem on yıllardır aynı şekilde süre geldiğine göre artık hatayı bireylerde değil sistemin işleyişi ve toplumun beklentilerinde aramak gerekir. Zira on yıllardır aynı şikayetleri yapan kimselerin ısrarla her seçimde yanlış insanları seçtiklerine inanmak zordur. Ya toplumda toplumsal hizmet için “doğru insan” hiç yoktur, ya toplumun seçim yaparken dikkate aldığı kriterler yanlıştir, ya da sistemin bazı nitelikleri kısa vadede doğru, fakat uzun vadede yanlış olan tercihlerin önünü açmaktadır.

Bu konuda en iyi örnek seçmenlerin hem ulusal seviyede, hem de yerel seviyede kamusal ortak malların yağmasına göz yumacağını vaad eden adaylara prim vermesidir. Bu noktada seçmenlerin dikkatli ve rasyonel bir analiz yapmalarında yarar vardır. Hukuk düzeninde zenginlerin malını koruduğu, fakirlerin ise kaybedecek bir şeyleri olmadığı, bu nedenle de hukuk düzenini korumayı vaad eden yöneticilerin sadece zenginlere hizmet ettiği görüşü doğru değildir. Hukuk düzeni sadece kişilerin mallarını birbirlerine karşı korumakla kalmaz, ortak malları da bireylerin yağmasından korur. Ortak mallar ise fakirler için daha önemlidir, zira onların hayat standartlarını yükseltmek için sırtlarını dayayacakları şahsi bir servetleri yoktur. Hayat standartlarını yükseltmek için kollektif emeğin katma değerini kullanacaklardır. Hukuk düzeninin çalışmadığı yerlerde toplumun ortak malları yağma edilir. Bu yağma da herkesin gücü oranında yapılır. Fakirler çeyrek dönüm arazi üzerine bir gecekondu inşa edebilirken toplumun önde gelenleri bankalardan yüz milyonlarca dolarlık usulsüz kredi alabilir veya büyük devlet ihalelerinden on milyonlarca dolar rüşvet alabilir. Sonuçta yasal serveti büyük olanlar ve yasal konumu yüksek olanlar yağmadan da yüksek pay alırlar. Bu nedenle de ortak malların yağmalanması fakirlere daha fazla zarar verir. Son yıllarda yaşadığımız tecrübeler de bu yöndedir.

Kamusal görevler için doğrı kişilerin nasıl seçilmesi gerektiği hiç şüphesiz çok derin bir araştırma konusudur. Siyaset sanatı son birkaç bin yıldır sürekli bu konu üzerinde çalışmaktadır. Bu kadar büyük bir konuyu bütünsel olarak ele almak bu yazımızın çerçevesini aşar – ancak konu ile ilgili en önemli olduğunu düşündüğümüz noktalardan birine odaklanabiliriz: “hizmet” kavramı.

Hizmet kavramı kamusal alan yönetiminin ayrılmaz bir parçasıdır. Hangi toplumsal örgütlenme sistemi seçilirse seçilsin bazı kişiler toplumun ortak mallarının ve ortak çabalarının yönetimini yapmak zorundadır. Bu kişilerin yaptığı iş için genelde “toplumsal hizmet” ifadesi kullanılır.

Ancak hizmet kelimesinin genel anlamı ile kamusal görevler çerçevesindeki anlamı arasında önemli bir fark olduğu hemen göze çarpacaktır. Genel anlamda hizmet, bir kişinin başka bir kişinin istediği bir işi yapmasıdır. Kölelik kurumunun olmadığı toplumlarda başka bir kimsenin istediği işi yapan bir kimse karşılığında ücret alır. Yani hizmet bir değiş tokuş işleminden ibarettir – emeğe karşılık ücret. Bu doğrultuda, hizmet iki yanlı, simetrik bir kavramdır.

Hizmet kelimesinin kamusal alanın yönetimi ile ilgili kullanımında ise genel anlamından ciddi bir uzaklaşma söz konusudur. Demokratik ortamlarda toplumsal hizmete talip olanlar bunu neden menfaat için değil büyük bir aşk ile yaptıklarını dile getirmek zorundadırlar. Hizmet kelimesi iki taraflı, ticari anlamından çıkarak karşılıksız bir fedakarlık anlamına bürünmektedir. Bir alış veriş yerine sadece bir veriş halini almaktadır.

Elbette ki bu yeni anlam söylem dünyasında kalmakta, eylem dünyasına erişememektedir. İnsan doğası göz önüne alındığında bu durum çok doğaldır. Toplum içinde herkes kendi menfaatleri yönünde çaba gösterirken ortak alanı yönetmeye talip olanların neden doğal insani özelliklerinden sıyrılmaları gerektiği iddiası zaten inandırıcı değildir.

Türk toplumu son yıllardaki çeşiti acı tecrübelerden sonra kamu hizmeti ile ilgili yanlış anlamalarından sıyrılmaya başlamıştır. Pozitif “hizmet” kavramına karşı negatif “popülizm” kavramı ortaya çıkmıştır. Yani toplum sadece fedakar toplum görevlileri yerine, fedakar ama popülist olmayan toplum görevlileri istemeye başlamıştır. Ancak popülizm kelimesinin kaynağına indiğimizde ilginç bir durumla karşı karşıya kalırız: popülizm “halkçılık” demektir. Halkçılık anlamında bir kelime neden negatif bir anlam kazanmıştır?

Seçmenler muhtemelen halkı rakiplerinden çok daha fazla sevdiğini, rakiplerinden çok daha fazla fedakar olduğunu iddia eden adayları seçmenin pratikte zararlı olduğunu deneme yanılma metodu ile bulmuşlardır. Bu nedenle de fedakarlık ve toplum sevgisi edebiyatının getirisi azalmaktadır.

Ancak toplum hizmetinin fedakarlık ve toplum sevgisi edebiyatı ile ilgisi olmadığını idrak etmek doğru bir ilk adım olmakla birlikte yeterli değildir. Yanlışı tespit etmenin ardından doğruyu bulmak gerekir. Toplum hizmeti konusunda doğru nedir?

Toplum hizmeti konusunda en önemli nokta toplum hizmetinin diğer hizmetlerden farklı olmadığını kavramaktır. Nasıl ki her birey herhangi bir hizmeti satın alırken bir fayda maliyet analizi yapıyorsa toplum da yöneticilerinden hizmetlerini alırken ayni fayda maliyet analizini yapmalıdır. En etkileyici satıcı her zaman en iyi malı satmaz. En iyi tercih en ucuz tercih olmayabilir.

Kamu görevi yapanların seçimi bir güzellik yarışması değil bir ticari faaliyet olarak ele alınmalıdır. Kamu görevinde esas olan toplumun ortak mallarının iyi yönetimidir. Kamu görevi yapılırken kamı görevlisinden topluma yönelik tek taraflı bir veriş değil toplumun bir iş alıp karşılığında ücretini ödediği bir alış veriş söz konusudur. Nasıl ki bireyler bütçelerinin yettiği en iyi doktor ya da en iyi tamirciyi arıyorlarsa toplum da bir bütün olarak bütçesinin yettiği en iyi yöneticiyi aramalıdır.

Bu noktada güzel bir Nasreddin Hoca fıkrasını anımsamakta yarar vardır. Bir gün Hoca’nın evine hırsız girer ve ne var ne yoksa alır götürür. Durumu komşularına anlatan Hoca üzüntüsünü paylaşmalarını beklerken bir sürü soru ve eleştiri ile karşılaşır: “pencereye kilit taksaydın”, “evden ayrılırken geride birini bıraksaydın”, “değerli eşyalarını evde tutmasaydın” gibi. Bir noktada artık dayanamayan Hoca, “Bre komşular, hepsi tamam da, hırsızın hiç mi kabahati yok” der.

Türk toplumun da bu şekilde bir özeleştiri yapmaya şiddetle ihtiyacı vardır. Yıllardır siyasetçilerden şikayet eden toplum onları daima kendinin seçtiğini unutmaktadır. Toplum ne zaman her yöreye gittiğinde “başkalarından alıp size vereceğim” diyen ya da toplumun ortak mallarını bireysel yağmaya açmayı vaad eden siyasetçilere prim vermekten vaz geçerse o zaman daha iyi bir yönetimi kavuşacaktır. Bütün toplumsal sorunların nedenini toplumun dışında aramaya artık bir son vermemiz gerekmektedir: “hain dış mihraklar”, “sahtekar politikacılar”, “açgözlü işadamları” edebiyatı yapmaktansa kamusal alanın yönetimi ile ilgili tercihlerimizi sorgulamalıyız. Sürekli başkalarına parmak uzatmak yerine herkes payına düşen sorumluluğu üstlenmelidir. Bu yolda atılabilecek yararlı bir ilk adım da kamu görevlilerini seçerken en çok hizmeti vereceğini iddia edenleri değil en iyi yöneticileri tercih etmek olabilir.